जुरेको प्राकृतिक प्रकोप एउटा उदाहरण मात्र हो ।

 जुरेको प्राकृतिक प्रकोप एउटा उदाहरण मात्र हो ।

हालै सिन्धुपाल्चोकको जुरेमा गएको भीमकाय पहिरोले भएको क्षतिको सायदै आकलन गर्न सकिएला । यस्ता ठुला प्राकृतिक प्रकोपले समाज र देशमा वहुआयामीक असरहरू परेको हुन्छ । जुरेको पहिरो त एउटा उदाहरण मात्र हो । नेपालमा बर्सिनै विभिन्न प्राकृतिक प्रकोपहरू जस्तै – बाढी, पहिरो, भूकम्प भूक्षय आदिको कारणले ठुलो धन जनको साथै सयौँ हेक्टर खेतीयोग्य जमिनको क्षति भइरहेको छ । आखिर किन हाम्रो देशले यस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरू बाट हुने क्षतिको नियति भोगिरहनु परेको छ त? सरसरती हेर्दा यसका मुख्य दुई कारणहरू हुन सक्छन् । एउटा  नेपाल अत्यन्त क्रियाशील र कमजोर भौगर्भिक अवस्थामा रहेको छ । अर्को कारण भनेको सरकारी नीतिगत तथा व्यवहारिक अन्योल पूर्ण अवस्था देखिन्छ । भौगर्भिक अवस्थाको कुरा गर्दा नेपाल दुई ठुला टेक्टोनिकस् पेल्टहरुको कोलाइजन जोनमा पर्छ । यी नै दुई पेल्टहरुको टकराब को कारण नेपालमा बेलाबेलामा भुईँचालो गई ठुलो धन जनको क्षति हुने गरेको छ । अर्को कुरा नेपाल सानो भइकन पनि यहाँ भौगोलिक विविधता धेरै पाइन्छ । जहाँ संसारको अग्लो चुचुरो सगरमाथा देखि सम्म तराईको फाँट अटेको छ । 

 भौगोलिक अवस्था अनुसार प्राकृतिक प्रकोपका प्रकारहरू पनि भिन्न भिन्न रहन्छन् । जस्तै नेपालको हिमाली भेगमा हिमताल फुटेर वा हिम पहिरो गएर तल्लो तटीय क्षत्रमा बाढी आउने खतरा धेरै हुन्छ । त्यस्तै पहाडी क्षेत्रमा भिराला जमिन, कमजोर लिथोलोजिकल अवस्था, अति वृटि र नदिको तटीय कटानले भुस्थितिमा हने असन्तुलनको कारण पहिरोहरू धेरै जाने गर्दछन् । यस्ता साना ठुला पहिरोको कारण ठुलो धन जनको क्षति भइरहेको छ । जुरे जस्ता भीमकाय पहिरोको कारण नदिको बहाव अवरोध भई तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको सम्भावना पनि रहन्छ । पहाड सँगै जोडिएको दक्षीण भूभाग चुरे अत्यन्त खुकुलो जमिनको रूपमा रहेको छ । जहाँ भूक्षयको धेरै ठुलो प्रकोप छ । त्यस्तै चुरे सँगै जोडिएको तराई सम्म छ र वर्षा तको समय नदिको पानीको सतह बढ्न गई वरिपरिको भूभाग डुबान मा पर्छ । तराइमा बाढीको ठुलो समस्या छ । यी त भए हाम्रो देशको भूगोल अनुसार हुने मुख्य मुख्य प्राकृतिक प्रकोपका प्रकारहरू, यसबाट के देखिन्छ भने न हामी प्राकृतिक अवस्थालाई बदल्न सक्छैं न त हामी हाम्रो भूगोललाई कतै लैजान नै सक्छौ । हामीले गर्न सक्ने भनेको भौगर्भिक अवस्था अनुसार प्राकृतिक प्रकोपबाट हुन सक्ने खतराको अनुसन्धान पूर्वानुमान र प्रकोपबाट हुने क्षतिको न्यूनीकरण हो ।

भनिन्छ, प्राकृतिक प्रकोप बाजा बजाएर आउँदैन । जब कुनै ठाउँमा प्राकृतिक प्रकोप आउँछ । अनि हाम्रो सरकार टाउको कनाएर के गर्ने होलाको मनस्थितिमा रहेको देखिन्छ । हालै गएको जुरेको पहिरो र यसबाट सुनकोसीमा थुनिएको पानी सही निकासमा भइरहेको ढिलाइ यसको ज्वलन्त उदाहरण हो । यस्तो अवस्था आउनुको मुख्य कारण सम्बन्धित क्षेत्रका विषेशज्ञहरु संग रहेको सहकार्यमा कमी र स्थानीय निकायमा भूगर्भविद्को उपस्थिति नहुनु हो । त्यस कारण अव हुन सक्ने सम्भावित यस्ता प्राकृतिक प्रकोपहरूको टाउको दुखाई र यति ठुलो धन जनको क्षति हुन नदिन समयमै प्रत्येक जिल्लामा भू विज्ञान सँग सम्बन्धित विषेशज्ञहरु खटाइ वा नि उक्ति गरी जिल्लाको हजाड म्याप(सङ्कट नक्सा) बनाउन आवश्यक देखिन्छ । अर्को कुरा संविधान बन्न लागिरहेको अवस्थामा विषयको गार्भियतालाई बुझी प्रकोप व्यवस्थापनको लागि आवश्यक ऐन नियम बनाउनु हामी सबैको एउटा सु–अवसर पनि हो ।

सुदर्शन सापकोटा

भूगर्भ शास्त्र केन्द्रीय विभाग

कीर्तिपुर काठमाडौँ

2014 AD