देवानगञ्जपछि नेपालको प्रश्न: साम्प्रदायिक तनाव कि राज्य–समाज विश्वास संकट? दीर्घकालीन सद्भावका लागि नीतिगत पुनर्विचार लेखक: सुदर्शन सापकोटा सुनसरीको देवानगञ्जमा भएको हिंसात्मक घटनाले नेपाललाई असहज प्रश्नको सामना गराएको छ। प्रारम्भिक दृष्टिमा यो धार्मिक संवेदनशीलतासँग जोडिएको स्थानीय विवाद जस्तो देखिए पनि गहिरो विश्लेषण गर्दा यसले नेपालको राज्य संरचना, सामाजिक विश्वास, डिजिटल सूचना प्रणाली र पहिचान राजनीतिका अपूरा प्रश्नहरू उजागर गरेको छ। घटनालाई केवल “धार्मिक दंगा” भनेर सीमित गर्नु समस्याको वास्तविक गहिराइ नबुझ्नु हुनेछ। नेपालको सामाजिक संरचना दक्षिण एसियाका धेरै देशभन्दा फरक छ। यहाँ लामो समयसम्म स्थानीय सहअस्तित्वको संस्कृति बलियो रह्यो। गाउँस्तरमा समुदायबीच आर्थिक र सामाजिक निर्भरता उच्च थियो। तर पछिल्ला दुई दशकमा ती संरचनामा तीव्र परिवर्तन आएको छ। वैदेशिक रोजगारी, शहरीकरण, राजनीतिक पहिचानको उदय, सामाजिक सञ्जालको विस्फोट र राज्यप्रतिको निरन्तर असन्तोषले परम्परागत सामाजिक नियन्त्रण संयन्त्र कमजोर बनाएको छ। देवानगञ्जको घटना यही संक्रमणकालीन समाजको लक्षण हो। तनावको तात्कालिक कारणभन...
नेपाल अहिले विकासको एउटा महत्वपूर्ण चरणमा छ। सडक विस्तार भइरहेका छन्, जलविद्युत् आयोजनाहरू निर्माण भइरहेका छन्, नयाँ शहर र बस्तीहरू विस्तार भइरहेका छन्। देशको आर्थिक विकासका लागि यी पूर्वाधारहरू अपरिहार्य छन्। तर विकासको यही यात्रामा हामीले एउटा आधारभूत प्रश्नलाई अझै पर्याप्त प्राथमिकता दिन सकेका छैनौँ—के हाम्रो विकास नेपालको भू–प्राकृतिक वास्तविकता बुझेर भइरहेको छ? हरेक वर्ष मनसुन सुरु भएपछि नेपालमा उस्तै दृश्य दोहोरिन्छ। कतै पहिरोले राजमार्ग अवरुद्ध हुन्छ, कतै बाढीले पुल र सडक बगाउँछ, कतै नदी किनारका बस्तीहरू जोखिममा पर्छन्। केही दिनसम्म हामी उद्धार, राहत र क्षतिको विवरणमा केन्द्रित हुन्छौँ। तर विपद् कम भएपछि फेरि उही जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उही शैलीको विकास प्रक्रिया दोहोरिन्छ। यही चक्रले देखाउँछ कि हामी अझै पनि विपद्को मूल कारण समाधानभन्दा बढी घटनापछि प्रतिक्रिया दिने संस्कृतिमा अड्किएका छौँ। हामी प्रायः यस्ता घटनालाई “प्राकृतिक विपत्ति” भनेर मात्र व्याख्या गर्छौँ। तर भू–वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा धेरैजसो विपत्ति केवल प्रकृतिको कारणले हुँदैनन्। प्राकृतिक प्रक्रिया र मानव गत...