फरक पाना| Zircon Creations

नेपाल अहिले पूर्वाधार निर्माणको तीव्र चरणमा छ। मध्यपहाडी लोकमार्ग, पुष्पलाल राजमार्ग, मदन भण्डारी राजमार्ग, काठमाडौं–तराई/मधेश द्रुतमार्ग, नागढुंगा सुरुङ, सिद्धबाबा सुरुङ, जयनगर–जनकपुर रेल र प्रस्तावित पूर्व–पश्चिम रेलमार्ग, यी सबै अहिले राज्यको प्राथमिकतामा छन्, र यसले विकासप्रतिको आकांक्षा पनि देखाउँछ। तर यति हुँदाहुँदै एउटा प्रश्न भने अझै त्यति गम्भीरतापूर्वक सोधिएको छैन: यी योजनाहरू साँच्चै नेपालको भूगोलसँग मेल खान्छन् त? हाम्रो विकास बहस अझै पनि "कति किलोमिटर सडक बन्यो" भन्ने हिसाबकिताबमै अल्झिएको छ। तर असली प्रश्न त्यो होइन। असली प्रश्न हो, "देश कति दिन सुरक्षित रूपमा चलायमान रह्यो?" किनभने हिमाल, पहाड र तराई तीनवटै एउटै भूगोल होइनन्, र एउटै डिजाइन, एउटै नीतिले तीनैतिर उत्तिकै काम गर्दैन। पहिलो कुरा त, हामीले आफ्नै भूगोल राम्ररी बुझ्नुपर्छ। हिमाल भूकम्पीय र जलवायु परिवर्तनको मारमा परिरहेको उच्च जोखिमको क्षेत्र हो। पहाड सबैभन्दा जटिल र पहिरोप्रति संवेदनशील छ। तराई समथर छ, कृषि र उद्योगका लागि अनुकूल छ, र रेल विकासको स्वाभाविक थलो पनि यही हो। यसैले अब नेपालले ...

नेपाल अहिले विकासको एउटा महत्वपूर्ण चरणमा छ। सडक विस्तार भइरहेका छन्, जलविद्युत् आयोजनाहरू निर्माण भइरहेका छन्, नयाँ शहर र बस्तीहरू विस्तार भइरहेका छन्। देशको आर्थिक विकासका लागि यी पूर्वाधारहरू अपरिहार्य छन्। तर विकासको यही यात्रामा हामीले एउटा आधारभूत प्रश्नलाई अझै पर्याप्त प्राथमिकता दिन सकेका छैनौँ—के हाम्रो विकास नेपालको भू–प्राकृतिक वास्तविकता बुझेर भइरहेको छ? हरेक वर्ष मनसुन सुरु भएपछि नेपालमा उस्तै दृश्य दोहोरिन्छ। कतै पहिरोले राजमार्ग अवरुद्ध हुन्छ, कतै बाढीले पुल र सडक बगाउँछ, कतै नदी किनारका बस्तीहरू जोखिममा पर्छन्। केही दिनसम्म हामी उद्धार, राहत र क्षतिको विवरणमा केन्द्रित हुन्छौँ। तर विपद् कम भएपछि फेरि उही जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उही शैलीको विकास प्रक्रिया दोहोरिन्छ। यही चक्रले देखाउँछ कि हामी अझै पनि विपद्को मूल कारण समाधानभन्दा बढी घटनापछि प्रतिक्रिया दिने संस्कृतिमा अड्किएका छौँ। हामी प्रायः यस्ता घटनालाई “प्राकृतिक विपत्ति” भनेर मात्र व्याख्या गर्छौँ। तर भू–वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा धेरैजसो विपत्ति केवल प्रकृतिको कारणले हुँदैनन्। प्राकृतिक प्रक्रिया र मानव गत...

नदी, सागर र जीवन कहिल्यै सोच्नुभएको छ, नदी किन निरन्तर बगिरहन्छ र सागर किन शान्त देखिन्छ? नदीको यात्रा जन्मदेखि नै सुरु हुन्छ। हिमालको काखबाट निस्किएर ऊ हजारौँ मोड पार गर्छे, ढुङ्गा छिचोल्छे, पहाड काट्छे र निरन्तर अगाडि बढिरहन्छे। उसलाई कतै पुग्नु छ, केही प्राप्त गर्नु छ। त्यसैले ऊ कहिल्यै रोकिँदैन। तर सागर फरक छ। ऊ विशाल छ, गहिरो छ र शान्त छ। उसलाई कतै पुग्नु छैन, किनकि सबै नदीहरूको अन्तिम गन्तव्य नै सागर हो। नदीले जुन ठाउँमा पुग्न आफ्नो सम्पूर्ण जीवन खर्च गरिरहेकी हुन्छे, सागर त्यहीँ पहिलेदेखि नै अवस्थित हुन्छ। त्यसैले उसमा हतार हुँदैन, बेचैनी हुँदैन। मानिसको जीवन पनि नदी र सागरजस्तै छ। हामीमध्ये धेरैजना केही न केही खोजिरहेका हुन्छौँ! धन, पद, प्रतिष्ठा, सफलता वा खुसी। हामीलाई लाग्छ, यी सबै प्राप्त भएपछि मात्र जीवन पूर्ण हुनेछ। त्यसैले हामी निरन्तर दौडिरहेका हुन्छौँ। एउटा लक्ष्य पूरा भएपछि अर्को लक्ष्य देखिन्छ। एउटा चाहना पूरा भएपछि अर्को चाहना जन्मिन्छ। यसरी जीवन नदीझैँ बगिरहन्छ। तर कहिलेकाहीँ हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्छ, आखिर हामी के खोजिरहेका छौँ? के हामीले खोजेको शान्ति बाहिर कतै छ,...

विश्व शान्ति र मानव कल्याणका लागि प्रविधिको नयाँ दिशा: 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को आधुनिक सान्दर्भिकता आजको २१औं शताब्दीमा मानव सभ्यता इतिहासकै सबसे बढी चेतनामूलक र प्राविधिक रूपमा सम्पन्न युगमा आइपुगेको छ। तर, विडम्बना के छ भने, जति-जति प्रविधिको विकास हुँदै गइरहेको छ, त्यति नै विश्वमा असुरक्षा, अविश्वास र युद्धको छाया पनि गहिरिँदै गएको छ। एकातिर आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र अत्याधुनिक विज्ञानले असम्भव कुरालाई सम्भव तुल्याउँदै लगेका छन् भने, अर्कोतिर साइबर टेररिज्म, घातक हतियारहरूको होडबाजी र आणविक प्रविधिको दुरुपयोगले सिङ्गो मानव जातिकै अस्तित्वमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। ​यस्तो जटिल वैश्विक परिस्थितिमा पूर्वीय दर्शनको शाश्वत नारा 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को मर्मलाई आत्मसात् गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ। ​शक्ति प्रदर्शनको होड र मानवतामाथिको संकट:  आज विश्वका शक्तिशाली मुलुकहरू राष्ट्रिय सुरक्षा र शक्तिको सन्तुलन मिलाउने नाममा विनाशकारी हतियारहरूको खरिद-बिक्री र अनुसन्धानमा अरबौं डलर खर्च गरिरहेका छन्। साइबर हमला र प्रविधिको हतियारकरणले गर्दा संसारका साना तथा...

हामी शून्यमा शून्य सरि हराउँदै जानेछौँ! तर त्यो हराउनु कुनै एकैचोटिको घटना होइन, यो त दिनदिनै बिस्तारै हुँदै जाने प्रक्रिया हो, जसरी घामले छायाँ छोट्याउँछ, जसरी पानीले ढुंगा घिसार्दै लैजान्छ। बिहान उठ्दा हामी उही हुँदैनौँ जो हिजो सुत्दा थियौँ, केही सपना छुटेका हुन्छन्, केही आशा भाँचिएका, र केही नयाँ डरहरू थपिएका। हामी बाँचिरहेका हुन्छौँ, तर बिस्तारै घटिरहेका पनि हुन्छौँ। सहरका भीडहरूमा हिड्दा, हजारौँ अनुहारबीच आफ्नो अनुहार छुट्ट्याउन गाह्रो हुन्छ। सबैलाई केही न केही बन्ने हतार छ, तर कसैलाई आफू को हो भन्ने फुर्सद छैन। यहाँ मानिसहरू जिन्दगी बाँचिरहेका छैनन्, उनीहरू जिन्दगी धानिरहेका छन्। हामीले बनाएका सम्बन्धहरू पनि कति अस्थायी हुन्छन् कसैसँग वर्षौँको साथ, अनि एकदिन एक सानो गलतफहमीले सबै चुपचाप टुट्छ। न आवाज हुन्छ, न कुनै अन्तिम शब्द, बस सम्झनाहरूको एउटा थाक बाँकी रहन्छ। घरहरू ठूला हुँदै जान्छन्, तर मनहरू साँघुरा। मोबाइलमा हजारौँ नम्बर हुन्छन्, तर आपत पर्दा फोन गर्ने एक जना पनि हुँदैन। हामी जोडिएका छौँ नेटवर्कमा, तर टाढिँदै गएका छौँ भावनामा। बाबुआमाका सपना बोकेर हामी आफ्नै सपना हराउँछौँ,...

मानव जीवनको सबैभन्दा सुन्दर र अद्भुत पक्ष भनेको यसको अद्वितीयता हो। यो सृष्टिमा जन्मिने हरेक व्यक्ति आफ्नै स्वरूप, सोच, अनुभूति र सम्भावनासहित आउँछ। प्रकृतिले कहिल्यै एउटै ढाँचामा दुईवटा जीव निर्माण गरेको छैन न त अनुहार उस्तै, न त मनको गहिराइ। हरेक मानिस एक छुट्टै कथा हो, एक अद्वितीय सिर्जना। तर विडम्बना के छ भने, यही अद्वितीयता बोकेर जन्मिएका हामीमध्ये धेरैजसो आफ्नो जीवन अरूजस्तै बन्ने प्रयासमै बिताइरहेका हुन्छौं। समाजले बनाएका मापदण्डहरू सफलताको परिभाषा, सुन्दरताको मानक, जीवन जिउने तरिका , यी सबैले व्यक्तिलाई एउटा साँघुरो घेराभित्र सीमित गरिदिन्छ। बाल्यकालदेखि नै हामीलाई सिकाइन्छ, “फलानो जस्तै बन”, “उसले जस्तो गर”, “त्यसरी नै सफल हुन्छ।” यो सिकाइले हामीलाई प्रेरणा दिनुको सट्टा कहिलेकाहीँ हाम्रो मौलिकतालाई दबाउने काम गर्छ। हामी आफ्नो भित्री आवाज सुन्नेभन्दा बाहिरी आवाजलाई बढी महत्व दिन थाल्छौं। आजको डिजिटल युगमा यो समस्या झन् गहिरिएको छ। सामाजिक सञ्जालहरूमा देखिने ‘परफेक्ट’ जीवन, चम्किला तस्बिरहरू, बनावटी सफलताका कथाहरू यी सबैले मानिसलाई आफूलाई अरूसँग तुलना गर्न बाध्य बनाउँछन्। हामी अ...