विश्व शान्ति र मानव कल्याणका लागि प्रविधिको नयाँ दिशा: 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को आधुनिक सान्दर्भिकता
आजको २१औं शताब्दीमा मानव सभ्यता इतिहासकै सबसे बढी चेतनामूलक र प्राविधिक रूपमा सम्पन्न युगमा आइपुगेको छ। तर, विडम्बना के छ भने, जति-जति प्रविधिको विकास हुँदै गइरहेको छ, त्यति नै विश्वमा असुरक्षा, अविश्वास र युद्धको छाया पनि गहिरिँदै गएको छ। एकातिर आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र अत्याधुनिक विज्ञानले असम्भव कुरालाई सम्भव तुल्याउँदै लगेका छन् भने, अर्कोतिर साइबर टेररिज्म, घातक हतियारहरूको होडबाजी र आणविक प्रविधिको दुरुपयोगले सिङ्गो मानव जातिकै अस्तित्वमाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। यस्तो जटिल वैश्विक परिस्थितिमा पूर्वीय दर्शनको शाश्वत नारा 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को मर्मलाई आत्मसात् गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता बनेको छ।
शक्ति प्रदर्शनको होड र मानवतामाथिको संकट:
आज विश्वका शक्तिशाली मुलुकहरू राष्ट्रिय सुरक्षा र शक्तिको सन्तुलन मिलाउने नाममा विनाशकारी हतियारहरूको खरिद-बिक्री र अनुसन्धानमा अरबौं डलर खर्च गरिरहेका छन्। साइबर हमला र प्रविधिको हतियारकरणले गर्दा संसारका साना तथा शान्तिप्रिय राष्ट्रहरू झन् बढी मारमा परेका छन्। जनावरहरूमा चेतना र विवेक हुँदैन, त्यसैले तिनीहरू आफ्नो सुरक्षाका लागि मात्र लड्छन् तर विवेकशील भनिएको मानव जाति भने प्रविधिको आडमा अरूलाई सिध्याउने र आफू मात्र शक्तिशाली बन्ने आत्मघाती दौडमा छ।
परम्परागत युद्धहरू अब केवल सिमानामा मात्र सीमित छैनन्। डिजिटल माध्यमबाट हुने 'साइबर युद्ध' र एआईको दुरुपयोगले जुनसुकै बेला कुनै पनि देशको अर्थतन्त्र, सञ्चार र सामाजिक संरचनालाई ध्वस्त पार्न सक्छ। यो विनाशकारी बाटोबाट पछि नहट्ने हो भने मानव जातिले आफैंले सिर्जना गरेको प्रविधिको अगाडि घुँडा टेक्नुपर्ने अवस्था आउने निश्चित छ।
वरदान कि अभिशाप? प्रविधिको दोबाटो:
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स र आधुनिक प्रविधि आफैंमा शत्रु वा मित्र होइनन्। यो त केवल मानव मस्तिष्कले सिर्जना गरेको एउटा शक्तिशाली उपकरण हो। यसको उपयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा मानवीय नियत र विवेकमा भर पर्छ।
आजको प्रविधिले हामीलाई एउटा यस्तो अभूतपूर्व अवसर दिएको छ, जहाँ संसारको कुनै पनि कुनामा रहेका मानिसहरू एकैपटक जोडिन सक्छन्, विचार आदानप्रदान गर्नसक्छन् र सहकार्य गर्न सक्छन्। प्रविधिको यो अद्वितीय शक्तिलाई युद्ध, घृणा र विनाशका लागि होइन, बल्कि रोग, भोक, गरिबी र जलवायु परिवर्तन जस्ता साझा वैश्विक चुनौतीहरू विरुद्ध लड्नका लागि सदुपयोग गरिनुपर्छ। एआईलाई स्वास्थ्य, गुणस्तरीय शिक्षा र दिगो विकासका लागि प्रयोग गरियो भने मात्र यसले सही अर्थमा मानव कल्याण गर्न सक्छ।
शिक्षाको पुनर्संरचना र विवेकको जागृति:
विश्व शान्तिको यात्रा केवल राजनीतिक सन्धि वा सम्झौताबाट मात्र सम्भव छैन। यसका लागि तल्लो तहदेखि नै शिक्षाको पुनर्संरचना आवश्यक छ। वर्तमान शिक्षा प्रणालीले केवल प्राविधिक र व्यावसायिक रूपमा दक्ष जनशक्ति मात्र उत्पादन गरिरहेको छ, जसले गर्दा नैतिक मूल्य र मानवीय संवेदना हराउँदै गएको छ।
अबको शिक्षामा प्रविधिको ज्ञानसँगै 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को भावना, शान्ति, सद्भाव र नैतिक शिक्षालाई अनिवार्य रूपमा समावेश गरिनुपर्छ। जबसम्म नयाँ पुस्ताले प्रविधिलाई शक्तिको अहंकार देखाउने माध्यम नभई संसारलाई जोड्ने पुलको रूपमा बुझ्दैन, तबसम्म वास्तविक शान्ति सम्भव छैन।
निष्कर्ष: परिवर्तनको सुरुवात आफैंबाट
अन्ततः विश्व शान्ति र मानव कल्याणको ठूला-ठूला कुरा गरिरहँदा यसको वास्तविक सुरुवात हरेक व्यक्तिको सोच र व्यवहारबाट हुनुपर्छ। जब समाजका प्रत्येक व्यक्तिले प्रविधिको सही र रचनात्मक सदुपयोग गर्न थाल्छन्, तब मात्र त्यसले सामाजिक र वैश्विक रूप लिन सक्छ।
शान्ति कुनै एकाङ्की विषय होइन, यो त सामूहिक चेतनाको प्रतिफल हो। प्रविधिको युगमा बाँचिरहेका हामी मानिसहरूले अब एउटै कुरा रोज्नुपर्ने बेला आएको छ । कि त प्रविधिको दुरुपयोग गरेर सामूहिक विनाशको बाटो रोज्ने, कि त 'वसुधैव कुटुम्बकम्' को भावना बोकेर प्रविधिलाई मानव हितमा लगाई एउटा सुन्दर, शान्त र समृद्ध संसारको निर्माण गर्ने। प्रविधिको उज्यालोले मानवताको भविष्यलाई अँध्यारो होइन, अझ बढी उज्यालो बनाउनुपर्छ।
- सुदर्शन
जेठ ३० गते २०८३
Comments
Post a Comment