Slope Stability मा Bio-Engineering किन आवश्यक छ?

Slope stability मा Bio-Engineering किन आवश्यक छ? 

हामो देश नेपालका पहाडहरू सुन्दर छन्, तर त्यही सुन्दरता हाम्रो पूर्वाधारका निर्माणका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि हो। भिराला जमिन, कमजोर भू–संरचना, अत्यधिक वर्षा र अव्यवस्थित मानवीय हस्तक्षेपका कारण नेपालमा पहिरो, माटो कटान र सडक अवरोध हरेक वर्ष दोहोरिने समस्या बनेको छ। सडक निर्माणसँगै हुने कटान, blasting र अनियन्त्रित cut-and-fill ले प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्दा, धेरै सडक केही वर्षमै जोखिममा पर्छन्। यसले जनधनको क्षतिसँगै विकासको गति पनि अवरुद्ध बनाइरहेको छ।

यी समस्याको समाधानका रूपमा हामीले दशकौँदेखि कङ्क्रिट, ग्याबियन र रिटेनिङ वालमा भर पर्यौ। तत्काल देखिने यस्ता संरचनाले केही हदसम्म राहत दिए पनि, दीर्घकालमा उच्च लागत, बारम्बार मर्मत र वातावरणीय असरका कारण ती सधैँ प्रभावकारी साबित भएका छैनन्। यही सीमितताबाट जन्मिएको वैकल्पिक सोच हो Bio-engineering।

Bio-engineering भन्नाले जीवित वनस्पतिलाई वैज्ञानिक ढंगले प्रयोग गरी ढलान र माटोलाई स्थिर बनाउने विधि बुझिन्छ। यो कुनै “सजावटी” उपाय होइन, न त civil engineering को प्रतिस्थापन नै हो। बरु, यो इन्जिनियरिङ र प्रकृतिबीचको सहकार्य हो। प्रारम्भिक चरणमा आवश्यक संरचनात्मक सहयोग दिइन्छ, तर समयसँगै वनस्पतिको जरा प्रणालीले माटोको बल, आपसी बाँधिने क्षमता र कटान प्रतिरोध शक्ति बढाउँदै लैजान्छ।

विश्वका धेरै पहाडी मुलुकहरूले यो अवधारणालाई सफलतापूर्वक अपनाइसकेका छन्। नेपालजस्तै होच अग्ला पहाड र भारी वर्षा हुने Papua New Guinea (PNG) मा समेत highway र hydropower access road हरूमा bio-engineering प्रभावकारी देखिन थालेको छ। यसले नेपालको सन्दर्भमा पनि यो विधि व्यवहारिक र भरोसायोग्य रहेको प्रमाणित गर्छ।

नेपालमा bio-engineering बिल्कुल नयाँ अभ्यास होइन। Dharan–Dhankuta सडक, Krishna Bhir, Muglin–Narayanghat खण्ड, Dhangadi–Dadeldhura सडकजस्ता उदाहरणहरूले यस प्रविधिको सम्भावना देखाइसकेका छन्। तर समस्या प्रविधिको अभाव होइन, संस्थागत प्राथमिकता नहुनु हो। अझै पनि धेरै आयोजनामा bio-engineering लाई सहायक वा दोस्रो दर्जाको उपायका रूपमा मात्र हेरिन्छ, जबकि नेपालको भूगोलमा यो मुख्य रणनीति हुन सक्छ।

Bio-engineering अभ्यासमा Vetiver घाँसको भूमिका विशेष उल्लेखनीय छ। यसको गहिरो र घना जरा प्रणालीले माटोलाई मजबुत रूपमा बाँध्छ, सतही कटान घटाउँछ र shallow पहिरो रोक्न प्रभावकारी हुन्छ। चरम वर्षा, सुख्खा र कमजोर माटोमा समेत यसले राम्रोसँग अनुकूलन गर्न सक्छ। Vetiver लाई retaining wall वा gabion जस्ता संरचनासँग संयोजन गर्दा लागत घटाउनुका साथै ढलानको दीर्घकालीन स्थिरता पनि सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

नेपालमा सडक केवल यातायातको साधन होइन, यो आर्थिक विकास, सामाजिक पहुँच र राष्ट्रिय एकताको मेरुदण्ड हो। त्यसैले सडकसँग जोडिएका ढलानहरूलाई अस्थायी उपायले होइन, दिगो दृष्टिकोणबाट हेर्नु आवश्यक छ। Bio-engineering त्यही दृष्टिकोण हो।जहाँ कङ्क्रिट र प्रकृति एक-अर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, सहयात्री बन्छन्।

अब प्रश्न प्रविधि अपनाउने कि नअपनाउने होइन, कहिले र कत्तिको गम्भीरताका साथ अपनाउने हो। यदि bio-engineering लाई सडक डिजाइन, DPR र निर्माण मापदण्डमै अनिवार्य रूपमा समावेश गर्न सकियो भने, नेपालले पहिरो नियन्त्रण मात्र होइन, दिगो पूर्वाधार विकासमा पनि दीर्घकालीन लाभ लिन सक्छ।

- सुदर्शन 

१० माघ २०८२