जब इन्जिनियर र भूगर्भविद् सँगै हिँड्छन्, विकास सुरक्षित हुन्छ

जब इन्जिनियर र भूगर्भविद् सँगै हिँड्छन्, विकास सुरक्षित हुन्छ

नेपाल अहिले तीव्र पूर्वाधार विकासको चरणमा प्रवेश गरेको छ। देशभरि राजमार्ग विस्तार, सुरुङ मार्ग निर्माण, जलविद्युत् आयोजना, र ठूला बाँधहरू निर्माण भइरहेका छन्। नागढुंगा–नौबिसे सुरुङदेखि लिएर विभिन्न हाइड्रोपावरका हेडरेस टनेलहरू, पहाडी सडक विस्तार, र नदी नियन्त्रणका कामहरूले विकासको नयाँ गति देखाइरहेका छन्। यति मात्र होइन, नेपालका विश्वविद्यालयहरूमा Engineering Geology जस्तो विशिष्ट विषयको अध्ययनसमेत सुरु भइसकेको छ, जसले भूगर्भ र इन्जिनियरिङबीचको सम्बन्धलाई शैक्षिक रूपमा मजबुत बनाउने प्रयास गरेको छ। तर यति सकारात्मक प्रगति हुँदाहुँदै पनि एउटा मूल प्रश्न अझै उस्तै छ, भूगर्भविद्हरू किन अझै परियोजनाको नेतृत्वमा देखिँदैनन्?

नेपालको भौगोलिक बनावट विश्वमै सबैभन्दा जटिलमध्ये एक मानिन्छ। हिमालय क्षेत्रको सक्रिय टेक्टोनिक गतिविधि, कमजोर चट्टान संरचना, उच्च वर्षा, र तीव्र ढलानले यहाँको भूगर्भलाई अत्यन्त संवेदनशील बनाएको छ। यही कारणले गर्दा यहाँका इन्जिनियरिङ परियोजनाहरू केवल डिजाइनको विषय मात्र होइन, भूगर्भीय जोखिमसँग प्रत्यक्ष जुध्ने प्रक्रिया पनि हुन्। सुरुङ निर्माणमा geological फल्ट जोन, squeezing ground, र rock burst जस्ता समस्या देखिन्छन् भने पहाडी सडकहरूमा निरन्तर भू-स्खलनको खतरा रहन्छ। जलविद्युत् आयोजनाहरूमा पनि चट्टानको गुणस्तर, माटोको ईन्जिनियरिङ characteristic, groundwater and pore water pressure , र erosion जस्ता कारकहरूले संरचनाको स्थायित्व निर्धारण गर्छन्। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि नेपालमा इन्जिनियरिङको सफलता भूगर्भीय बुझाइसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

यद्यपि, व्यवहारमा हेर्दा भूगर्भविद्हरूको भूमिका अझै पनि सहायक स्तरमै सीमित देखिन्छ। उनीहरूले साइट अनुसन्धान गर्छन्, चट्टान र माटोको गुणस्तर विश्लेषण गर्छन्, र जोखिम पहिचान गर्छन्। तर अन्तिम निर्णय, डिजाइन, र परियोजना नेतृत्व सिभिल इन्जिनियरहरूकै हातमा रहन्छ। यसको प्रमुख कारण कानुनी र संस्थागत संरचना हो, जहाँ डिजाइन स्वीकृति र जिम्मेवारी प्रायः इन्जिनियरहरूलाई मात्र दिइन्छ। यसले भूगर्भविद्हरूलाई निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा राख्ने काम गर्छ, चाहे उनीहरूको इनपुट कति नै महत्वपूर्ण किन नहोस्।

अर्को महत्वपूर्ण कारण अध्ययन र व्यवहारबीचको अन्तर हो। नेपालमा Engineering Geology पढाइ भइरहे पनि, धेरैजसो शिक्षण प्रणाली अझै सैद्धान्तिक र रिपोर्टमा केन्द्रित छ। फिल्डमा भने तुरुन्त निर्णय लिन सक्ने क्षमता, डिजाइनसँग जोडिएको सोच, र बहु-विषयगत समन्वय आवश्यक पर्छ। यस अन्तरका कारण भूगर्भविद्हरूलाई “data provider” को रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति विकास भएको छ, “decision maker” को रूपमा होइन।

यसैसँग सम्बन्धित अर्को समस्या भनेको परियोजनामा भूगर्भविद्हरूको ढिलो संलग्नता हो। धेरैजसो अवस्थामा पहिले नै रोड alignment, टनेल route, वा dam site तय भइसकेपछि मात्र विस्तृत भूगर्भीय अध्ययन गरिन्छ। यसले गर्दा भूगर्भविद्हरूको भूमिका सुधार गर्नेभन्दा समस्या व्याख्या गर्नेमा सीमित हुन्छ। जबकि यथार्थमा, alignment चयनदेखि नै भूगर्भीय नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। प्रारम्भिक चरणमै सही निर्णय लिइएको भए धेरै लागत र समय बचाउन सकिन्छ।

नेपालका विभिन्न परियोजनाहरूले यस कुरालाई प्रमाणित गरिसकेका छन्। सुरुङमा अप्रत्याशित deformation, support system mismatch, र बारम्बार design परिवर्तनले लागत बढ्ने र समय ढिलो हुने समस्या देखिएको छ। पहाडी सडकहरूमा हरेक वर्ष हुने भू-स्खलनले देखाउँछ कि भूगर्भीय जोखिमलाई पर्याप्त रूपमा समेटिएको छैन। यस्ता उदाहरणहरूले स्पष्ट पार्छन् कि भूगर्भविद्हरूको भूमिका केवल सहायक नभई रणनीतिक हुनुपर्छ।

अब समाधानतर्फ हेर्दा, सबैभन्दा पहिलो आवश्यकता विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रम सुधार हो। Engineering Geology पढाइलाई अझ व्यवहारिक र बहु-विषयगत बनाउन आवश्यक छ। भूगर्भशास्त्रका विद्यार्थीहरूलाई geotechnical design, tunnel engineering, rock mechanics, र numerical modeling जस्ता विषयहरू गहिरो रूपमा पढाइनुपर्छ। यससँगै project management, cost estimation, र contract system जस्ता विषयहरू पनि अनिवार्य रूपमा समावेश गर्नुपर्छ, जसले उनीहरूलाई नेतृत्व भूमिकाका लागि तयार बनाउँछ।

यसका साथै, सिभिल इन्जिनियरिङ र भूगर्भशास्त्रका विद्यार्थीहरूलाई एउटै परियोजनामा काम गराउने अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ। संयुक्त फिल्ड अध्ययन र समस्या समाधान अभ्यासले दुवै पक्षबीचको दूरी घटाउँछ र भविष्यमा राम्रो सहकार्यको आधार तयार गर्छ। यसले पेशागत सम्मान र समझदारी दुवै बढाउँछ।

नीतिगत तहमा पनि सुधार आवश्यक छ। ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूमा Engineering Geologist को अनिवार्य सहभागिता मात्र होइन, केही अवस्थामा नेतृत्व भूमिका पनि सुनिश्चित गरिनुपर्छ। geological risk assessment लाई कानुनी रूपमा बाध्यकारी बनाइयो भने निर्णय प्रक्रियामा भूगर्भविद्हरूको प्रभाव स्वतः बढ्नेछ।

नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा संवेदनशील देशमा विकासको सफलता केवल राम्रो डिजाइनमा होइन, सही भूगर्भीय बुझाइमा निर्भर हुन्छ। Engineering Geology को अध्ययन सुरु हुनु महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, तर अब त्यसलाई व्यवहार र नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्ने समय आएको छ। भूगर्भविद्हरूलाई केवल रिपोर्ट तयार गर्ने होइन, निर्णयको केन्द्रमा ल्याउने हो भने मात्र दिगो र सुरक्षित पूर्वाधार विकास सम्भव हुनेछ।

- सुदर्शन सापकोटा 

२२ चैत २०८२