Skip to main content

डिजिटल युगको द्विविधा


डिजिटल युगको द्विविधा

२१औँ शताब्दीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तीव्र गतिमा हाम्रो दैनिकीमा प्रवेश गरिरहेको छ। केही वर्षअघिसम्म अनुसन्धान र प्रविधि कम्पनीहरूको प्रयोगशालामा सीमित देखिने यो प्रविधि आज विद्यालय, कार्यालय, सञ्चार माध्यम, स्वास्थ्य सेवा र व्यक्तिगत मोबाइलसम्म फैलिएको छ। सूचना खोज्न, लेख तयार गर्न, चित्र र भिडियो बनाउन, तथ्य विश्लेषण गर्न—सबै काममा AI प्रयोग हुन थालेपछि एउटा गम्भीर प्रश्न उठेको छ: अब हामी कसरी छुट्याउने—के सत्य हो, के असत्य?

AI ले ज्ञानको पहुँचलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ। ग्रामीण भेगका विद्यार्थीले विश्वस्तरको सामग्री केही सेकेन्डमै पाउन सक्छन्। जटिल विषय सरल भाषामा बुझ्न सक्छन्। कृषकले मौसम र बजारको जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन् भने स्वास्थ्यकर्मीले प्रारम्भिक परामर्शमा सहयोग लिन सक्छन्। स्रोत सीमित भएका विकासशील देशहरूका लागि यो ठूलो अवसर हो। यदि सही रूपमा प्रयोग गरियो भने AI ले प्रशासनिक कार्यलाई छिटो र पारदर्शी बनाउन, अनुसन्धानलाई प्रभावकारी बनाउन र उद्यमशीलतालाई विश्व बजारसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
तर अवसरसँगै चुनौती पनि उत्तिकै गम्भीर छन्। AI ले यथार्थजस्तै देखिने नक्कली भिडियो, बनावटी समाचार र कृत्रिम आवाज तयार गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत यस्ता सामग्री छिटो फैलिँदा जनमत प्रभावित हुन सक्छ र समाजमा भ्रम तथा अविश्वास बढ्न सक्छ। जब नागरिकले देखेको वा सुनेको कुरामाथि नै शंका गर्न थाल्छ, तब लोकतान्त्रिक अभ्यास र सामाजिक सद्भाव कमजोर हुन्छ। नेपालजस्ता देशमा जहाँ डिजिटल साक्षरता अझै समान रूपमा विकास भएको छैन, त्यहाँ गलत सूचनाले गहिरो असर पार्ने सम्भावना रहन्छ।

रोजगारीको क्षेत्रमा पनि AI को प्रभाव स्पष्ट देखिन थालेको छ। दोहोरिने र नियमित कामहरू स्वचालित हुन थालेपछि केही परम्परागत रोजगारी जोखिममा पर्न सक्छन्। विकासशील देशहरूमा सीप रूपान्तरणको स्पष्ट योजना नहुँदा बेरोजगारी र आय असमानता बढ्ने खतरा हुन्छ। त्यसैले चुनौती AI को अस्तित्व होइन, बरु हाम्रो तयारी र अनुकूलन क्षमताको कमी हो। शिक्षा प्रणालीले विश्लेषणात्मक सोच, सृजनात्मकता र प्रविधि–मैत्री सीप विकासमा जोड दिन सके नयाँ अवसर पनि सिर्जना हुन सक्छन्।

AI को प्रभाव मनोवैज्ञानिक रूपमा अझ सूक्ष्म तर गहिरो छ। मेशिनले छिटो र प्रभावकारी उत्तर दिन थालेपछि केही मानिसले आफ्नै क्षमतामाथि शंका गर्न सक्छन्। विशेषगरी युवापुस्तामा तुलना संस्कृतिले आत्मविश्वास घटाउन सक्छ। डिजिटल संसारमा देखिने ‘परिपूर्ण’ सामग्री र बनावटी सफलताले तनाव र हीनभावना बढाउन सक्छ। यदि मानिसले स्वतन्त्र विश्लेषणभन्दा पनि तुरुन्त उपलब्ध उत्तरमा निर्भर हुन थाल्यो भने दीर्घकालमा आलोचनात्मक सोच कमजोर हुन सक्छ।
यस अवस्थालाई व्यवस्थापन गर्न नीति, शिक्षा र नैतिक दृष्टिकोण अनिवार्य छन्। विद्यालय तहदेखि नै डिजिटल साक्षरता र सूचना सत्यपनका सीप सिकाउनुपर्छ। डाटा सुरक्षा र गोपनीयतासम्बन्धी स्पष्ट कानुनी संरचना आवश्यक छ। AI लाई निर्णय–सहायक उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्दै अन्तिम जिम्मेवारी मानिसमै रहने व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ। साथै, परम्परागत सीपलाई डिजिटल क्षमतासँग जोड्ने तालिम र पुनःसीप विकास कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

अन्ततः AI न त पूर्ण रूपमा वरदान हो, न त अभिशाप। यो एउटा शक्तिशाली उपकरण हो, जसको प्रभाव हाम्रो प्रयोग र नियमनमा निर्भर हुन्छ। यदि हामीले प्रविधिलाई मानव मूल्य, विवेक र जिम्मेवारीसँग जोड्न सकेनौँ भने यसले भ्रम र असमानता बढाउन सक्छ। तर सचेत र सन्तुलित प्रयोग गर्न सके यही प्रविधि विकास र सशक्तिकरणको आधार बन्न सक्छ। आजको मूल प्रश्न प्रविधिको होइन, हाम्रो चेतना र तयारीको हो।

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

यति भन्न आएको म।

मान्छेले आफू हुर्किंदै जाँदा भोगेका उतारचढावलाई बिर्सन खोजे पनि सक्दैन। सम्झनाले नै मानिसलाई बढी पिरोल्छ। विशेषगरी जुन समाज र भूगोलमा ऊ जन्मियो र हुर्कियो, त्यसको प्रभाव उमेरले करिब पचास वर्ष पुग्दा गहिरो महसुस हुन्छ। यो कसैलाई पाँच वर्ष अगाडि वा पछि पनि सुरु हुन सक्छ। जवान अवस्थामा करिब २५–३० वर्षसम्म, समान्यतय  भविष्यको चिन्तामा पिरोलिन्छ। त्यसपछिका १०–१५ वर्ष उसलाई समाजिक दबाबले बरालिदिन्छ। यो बरालिनु भनेको  जसरी खोला आफैंले बाटो बनाउँदै बग्छ, त्यस्तै हो। जीवनमा अनेक अनुभव मिसिन्छन् , जस्तै खोला बग्दा साना–ठूला खोल्साका पानी मिसिन्छन्। युवा अस्थामा मानिस अलि आवेगसहित बग्छ, तर नयाँ पुस्ता उदाउँदै जाँदा उसको गति स्थिर हुन्छ, आवाज पनि मन्द हुन्छ। खोला जस्तै मानिस जन्मथलोबाट टाढा पुग्छ, तर अझै नजिकै छु भन्ने भ्रममा बाँधिन्छ। जब उमेर ५०–५५ पुग्छ, उसले जीवनभर बेवास्ता गरेका प्रश्नहरूसँग आफैं सामना गर्नुपर्छ। यस उमेरमा मानिस बाल्य र किशोर अवस्थाका सम्झनामा डुब्छ। पुराना साथी भेट्दा अपार खुसी हुन्छ। बिर्सन खोजेका कुरा अझ गहिरो रूपमा मनमा बस्छन्। पुराना कुरामा रमाउनु, गफ गर्नु, यो उ...
Post a Comment
Read more

Slope Stability मा Bio-Engineering किन आवश्यक छ?

Slope stability मा Bio-Engineering किन आवश्यक छ?  हामो देश नेपालका पहाडहरू सुन्दर छन्, तर त्यही सुन्दरता हाम्रो पूर्वाधारका निर्माणका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती पनि हो। भिराला जमिन, कमजोर भू–संरचना, अत्यधिक वर्षा र अव्यवस्थित मानवीय हस्तक्षेपका कारण नेपालमा पहिरो, माटो कटान र सडक अवरोध हरेक वर्ष दोहोरिने समस्या बनेको छ। सडक निर्माणसँगै हुने कटान, blasting र अनियन्त्रित cut-and-fill ले प्राकृतिक सन्तुलन बिगार्दा, धेरै सडक केही वर्षमै जोखिममा पर्छन्। यसले जनधनको क्षतिसँगै विकासको गति पनि अवरुद्ध बनाइरहेको छ। यी समस्याको समाधानका रूपमा हामीले दशकौँदेखि कङ्क्रिट, ग्याबियन र रिटेनिङ वालमा भर पर्यौ। तत्काल देखिने यस्ता संरचनाले केही हदसम्म राहत दिए पनि, दीर्घकालमा उच्च लागत, बारम्बार मर्मत र वातावरणीय असरका कारण ती सधैँ प्रभावकारी साबित भएका छैनन्। यही सीमितताबाट जन्मिएको वैकल्पिक सोच हो Bio-engineering। Bio-engineering भन्नाले जीवित वनस्पतिलाई वैज्ञानिक ढंगले प्रयोग गरी ढलान र माटोलाई स्थिर बनाउने विधि बुझिन्छ। यो कुनै “सजावटी” उपाय होइन, न त civil engineering को प्रतिस्थापन नै हो। बरु, ...
Post a Comment
Read more

हल्लाभन्दा बाहिर: सहि प्रश्नको खोजी

हल्लाभन्दा बाहिर: सहि प्रश्नको खोजी  आजकल देशको कुरा धेरै सुनिन्छ। तर देश कहाँ दुखेको छ त्यो कम सोधिन्छ। सबै बोलिरहेका छन्, तर कसैले पनि आफ्नो कुरा ठ्याक्कै भन्न सकेका छैनन्। गरिबी छ भन्छन्, पिछडिएको ठाउँ छ भन्छन्, तर त्यो ठाउँमा को जान्छ? को बस्छ? को जिम्मा लिन्छ? शहरमा युवा छन्। उनीहरू चुप छैनन्, तर उनीहरूको बोली आफ्नो जस्तो पनि देखिदैन। हातमा मोबाइल छ, सूचना धेरै छ, तर बुझाइ गोलमाल जस्तो छ। बोलाइ छ, तर स्पष्ट दिशा देखिदैन। देश बनाउने कुरा गर्ने धेरैका छोराछोरी देशमा छैनन्। सायद त्यसैले देश भविष्य जस्तो होइन, अतीत जस्तो लाग्छ। नयाँ नाम आयो भन्दैमा सबै ठीक हुन्छ भन्ने होइन। न पुरानो थियो भन्दैमा सबै गलत पनि होइन। नयाँ मान्छे समयले चिनिन्छ, नाराले होइन। आजकल लाइक बढेपछि नेता भएको जस्तो लाग्छ। गाली धेरै गरेपछि सही बोलेको भ्रम छ। यहाँ बहस छैन, प्रतिशोध छ। यहाँ प्रश्न छैन, आरोप छ। इतिहास बुझ्ने फुर्सद छैन, तर दोष दिने हतार छ। तैपनि सबै सकिएको छैन। देश अझै बाँचेको छ किनकि सबैले झुटो बोलेका छैनन्। सबैले चुप बसेका छैनन्। राष्ट्रवाद ठूलो स्वर होइन, सानो इमान हो। देश बनाउने सपना भाषणमा होइ...
Post a Comment
Read more