AI को दुरुपयोग र विश्वासको संकट

AI को दुरुपयोग र विश्वासको संकट: नेपालजस्तो देशका लागि उदीयमान चुनौती

डिजिटल प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले मानव जीवनमा अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएको छ। तर यसको दुरुपयोगले विश्वभरि “विश्वास संकट” (crisis of trust) निम्त्याउँदैछ। विकसित देशहरूमा समेत यसको प्रभाव गहिरिँदै जाँदा, नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि यो चुनौती अझ संवेदनशील र जटिल बन्ने संकेत देखिन्छ।

१. नेपालमा AI दुरुपयोग: किन जोखिम बढी छ?

नेपालको सामाजिक, प्राविधिक र शैक्षिक संरचना हेर्दा AI दुरुपयोगको असर विशेष रूपमा गम्भीर हुन सक्छ:

(क) डिजिटल साक्षरता कमजोर

नेपालमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ, तर डिजिटल साक्षरता त्यही अनुपातमा बढेको छैन।

• धेरै प्रयोगकर्ताले सामग्रीको स्रोत जाँच गर्दैनन्

• फोटो वा भिडियो देख्दैमा “सत्य” मान्ने प्रवृत्ति छ

यसले deepfake वा AI-generated सामग्रीलाई सजिलै विश्वास गर्ने वातावरण बनाउँछ।

(ख) सामाजिक सञ्जालमा उच्च निर्भरता

नेपालमा Facebook, TikTok, YouTube जस्ता प्लेटफर्महरू सूचना र विचारको मुख्य स्रोत बनेका छन्।

• एल्गोरिदमले सनसनीपूर्ण (sensational) सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छ

• गलत सूचना छिटो भाइरल हुन्छ

AI-generated सामग्री यसै माध्यमबाट तीव्र रूपमा फैलन सक्छ।

(ग) कानुनी र नियामक कमजोरी

AI दुरुपयोग नियन्त्रण गर्ने स्पष्ट कानुन र कार्यान्वयन संयन्त्र अझ विकसित छैन।

• साइबर अपराध सम्बन्धी कानुन सीमित छन्

• deepfake जस्ता नयाँ खतराका लागि विशेष प्रावधान अभावमा छन्

२. व्यक्ति स्तरमा प्रभाव: ठगी, बदनाम र मानसिक दबाब

नेपालजस्तो समाजमा व्यक्तिगत प्रतिष्ठा अत्यन्त संवेदनशील विषय हो। AI दुरुपयोगले:

• deepfake भिडियो/फोटोबाट बदनाम

• आवाज नक्कल गरेर आर्थिक ठगी (scam)

• महिलामाथि लक्षित डिजिटल हिंसा

जस्ता समस्याहरू बढ्न सक्छन्।

विशेषगरी, विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरू (remittance economy) लक्षित ठगीको जोखिममा पर्न सक्छन्—जहाँ परिवारजनको आवाज नक्कल गरेर पैसा माग्ने जस्ता घटनाहरू सम्भव छन्।

३. सामाजिक प्रभाव: विभाजन र भ्रम

नेपालको सामाजिक संरचना विविधता (जाति, भाषा, धर्म, राजनीति) मा आधारित छ। AI दुरुपयोगले:

• जातीय वा धार्मिक द्वन्द्व भड्काउने सामग्री

• राजनीतिक भ्रम र गलत प्रचार

• सामाजिक अविश्वास र ध्रुवीकरण

लाई तीव्र बनाउन सक्छ।

यदि कुनै संवेदनशील घटनामा deepfake भिडियो भाइरल भयो भने, त्यसले वास्तविक हिंसा वा अशान्ति निम्त्याउन सक्छ, विशेषगरी ग्रामीण वा अर्धशहरी क्षेत्रमा जहाँ सूचना प्रमाणीकरणको पहुँच कम हुन्छ।

४. लोकतन्त्र र शासनमा प्रभाव

नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणाली अझै सुदृढ हुने क्रममा छ। यस्तो अवस्थामा:

• निर्वाचनमा गलत सूचना फैलाउने AI सामग्री

• नेताहरूको नक्कली अभिव्यक्ति (fake speech/video)

• सरकारप्रति अविश्वास बढाउने अभियान

ले लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई कमजोर बनाउन सक्छ।

यदि जनताले “केही पनि सत्य होइन” भन्ने सोच विकास गरे भने, त्यो लोकतन्त्रका लागि दीर्घकालीन जोखिम हो।

५. आर्थिक र विकासगत असर

AI दुरुपयोगले प्रत्यक्ष रूपमा आर्थिक क्षेत्रमा पनि असर पार्न सक्छ:

• डिजिटल ठगी र बैंकिङ जोखिम

• अनलाइन व्यापारमा विश्वास घट्ने

• विदेशी लगानीमा नकारात्मक प्रभाव (low trust environment)

नेपालजस्तो विकासोन्मुख अर्थतन्त्रमा “विश्वास” नै ठूलो पूँजी हो, त्यो कमजोर भयो भने विकास प्रक्रियामा अवरोध आउन सक्छ।

६. समाधान: नेपालका सन्दर्भमा व्यावहारिक दृष्टिकोण

(क) नीति र कानुन

• deepfake र AI दुरुपयोग विरुद्ध स्पष्ट कानुनी प्रावधान

• साइबर ब्यूरो र नियामक निकाय सुदृढीकरण

(ख) डिजिटल साक्षरता अभियान

• विद्यालयदेखि नै “critical thinking” र digital literacy

• “share गर्नु अघि verify गर्ने” संस्कार विकास

(ग) मिडिया र प्लेटफर्मको भूमिका

• fact-checking प्रणाली सुदृढ बनाउने

• AI-generated सामग्रीमा labeling अनिवार्य गर्ने

(घ) प्राविधिक पूर्वाधार

• सरकारी तथा निजी क्षेत्रबाट detection tools को प्रयोग

• बैंकिङ र डिजिटल सेवामा AI-based सुरक्षा प्रणाली

७. निष्कर्ष: नेपालका लागि चेतावनी र अवसर

AI दुरुपयोग नेपालका लागि केवल प्रविधिगत चुनौती होइन, यो सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक स्थिरतासँग जोडिएको विषय हो।

यदि समयमै सचेतना, नीति र प्रविधिको समुचित प्रयोग गरियो भने:

• AI विकासको अवसर बन्न सक्छ

तर यदि बेवास्ता गरियो भने:

• यसले समाजमा गहिरो अविश्वास, भ्रम र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ

त्येसैले,

नेपालजस्तो देशमा “विश्वास” नै समाजलाई जोड्ने सबैभन्दा ठूलो आधार हो।

AI को युगमा, त्यो विश्वास जोगाउनु केवल सरकारको काम होइन हरेक नागरिकको जिम्मेवारी हो।

सन्दर्भ सूची (References)

UNESCO. (2023). Deepfakes and the Crisis of Knowing. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.

World Economic Forum. (2026). How AI-driven disinformation is shaping global risks.

Reuters. (2025). UN report urges stronger measures to detect AI-driven deepfakes.

European Broadcasting Union (EBU). (2025). AI’s systemic distortion of news across languages and territories.

ScienceDirect. (2025). The impact of deepfake technology on political and social systems.

International Journal of Science and Advanced Technology (IJSAT). (2025). Rising threats of AI-based cyberattacks and deepfakes.

The Guardian. (2026). AI-generated misinformation and challenges in verifying reality.

Associated Press (AP News). (2025). Legal responses to deepfake and AI misuse.

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA). MIS Reports and Digital Literacy Initiatives.

नेपाल प्रहरी, साइबर ब्यूरो. Cyber Crime Reports and Public Awareness Materials.

Ministry of Communication and Information Technology, Nepal. ICT Policy and Digital Frameworks.

Freedom Forum Nepal. Media credibility and misinformation trends in Nepal.

- सुदर्शन 

पुनस्च: यो आर्टिकल लेखेकले बिभिन्न online सन्दर्भ सामार्गिको सहयोगमा तयार पारिएका हुन।