हिमालयको चेतावनी: विकासको बाटोमा भू–जोखिमलाई बेवास्ता गर्दा नेपालले तिर्नुपर्ने मूल्य

हिमालयको चेतावनी: विकासको बाटोमा भू–जोखिमलाई बेवास्ता गर्दा नेपालले तिर्नुपर्ने मूल्य

नेपाल अहिले विकासको एउटा महत्वपूर्ण चरणमा छ। सडक विस्तार भइरहेका छन्, जलविद्युत् आयोजनाहरू निर्माण भइरहेका छन्, नयाँ शहर र बस्तीहरू विस्तार भइरहेका छन्। देशको आर्थिक विकासका लागि यी पूर्वाधारहरू अपरिहार्य छन्। तर विकासको यही यात्रामा हामीले एउटा आधारभूत प्रश्नलाई अझै पर्याप्त प्राथमिकता दिन सकेका छैनौँ—के हाम्रो विकास नेपालको भू–प्राकृतिक वास्तविकता बुझेर भइरहेको छ?

हरेक वर्ष मनसुन सुरु भएपछि नेपालमा उस्तै दृश्य दोहोरिन्छ। कतै पहिरोले राजमार्ग अवरुद्ध हुन्छ, कतै बाढीले पुल र सडक बगाउँछ, कतै नदी किनारका बस्तीहरू जोखिममा पर्छन्। केही दिनसम्म हामी उद्धार, राहत र क्षतिको विवरणमा केन्द्रित हुन्छौँ। तर विपद् कम भएपछि फेरि उही जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उही शैलीको विकास प्रक्रिया दोहोरिन्छ। यही चक्रले देखाउँछ कि हामी अझै पनि विपद्को मूल कारण समाधानभन्दा बढी घटनापछि प्रतिक्रिया दिने संस्कृतिमा अड्किएका छौँ।

हामी प्रायः यस्ता घटनालाई “प्राकृतिक विपत्ति” भनेर मात्र व्याख्या गर्छौँ। तर भू–वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा धेरैजसो विपत्ति केवल प्रकृतिको कारणले हुँदैनन्। प्राकृतिक प्रक्रिया र मानव गतिविधिबीचको अन्तरक्रियाले जोखिमलाई विपत्तिमा परिवर्तन गर्छ। कमजोर भू–अवस्था भएको ठाउँमा अव्यवस्थित सडक निर्माण, नदी क्षेत्रको अतिक्रमण, कमजोर जल निकास प्रणाली र अपर्याप्त भू–वैज्ञानिक अध्ययनले सामान्य प्राकृतिक प्रक्रियालाई ठूलो क्षतिको घटनामा परिवर्तन गरिदिन्छ।

नेपाल विश्वकै सबैभन्दा युवा र सक्रिय पर्वत प्रणाली हिमालयको काखमा अवस्थित छ। यहाँको भू–भाग अझै पनि निर्माण र परिवर्तनको प्रक्रियामा छ। सक्रिय भू–संरचना, कमजोर चट्टान, तीव्र नदी कटान, उच्च मनसुनी वर्षा र भूकम्पीय गतिविधिले नेपालको पहाडी भू–भागलाई अत्यन्त संवेदनशील बनाएको छ। त्यसैले अब हामीले बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने हिमालयसँग प्रतिस्पर्धा गरेर होइन, हिमालयलाई बुझेर मात्र सुरक्षित विकास सम्भव छ।

नेपालको वर्तमान भू–स्वरूप लाखौँ वर्षदेखि जारी भारतीय र युरेसियन प्लेटको टक्कर प्रक्रियाको परिणाम हो। यही प्रक्रियाले विश्वको सर्वोच्च हिमशृङ्खला हिमालय निर्माण गर्‍यो। तर यही सक्रिय प्रक्रियाले यहाँको भू–भागलाई अस्थिर पनि बनाइरहेको छ। नेपालको धेरै पहाडी क्षेत्रमा पाइने फिलाइट, शिस्ट, स्लेट तथा अन्य कमजोर मेटासेडिमेन्टरी चट्टानहरू लामो समयको मौसम प्रभावका कारण कमजोर भएका छन्।

यी चट्टानभित्र रहेका भ्रंश, जोइन्ट, फोलिएसन र दरारहरूले पानी प्रवेश गर्ने मार्ग बनाउँछन्। मनसुनको समयमा पानी चट्टान र माटोभित्र प्रवेश गर्दा तिनीहरूको बलियोपन घट्छ। फलस्वरूप ढलान अस्थिर बन्न सक्छ र पहिरोको सम्भावना बढ्छ। त्यसैले पहिरोको कारण केवल “धेरै वर्षा भयो” भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। हामीले भू–संरचना, पानीको अवस्था, ढलानको कोण, निर्माण गतिविधि र वातावरणीय परिवर्तनलाई एकसाथ हेर्नुपर्छ।

नेपालको पहाडी क्षेत्रमा सडक विकास आवश्यक छ। सडकले गाउँलाई बजारसँग जोड्छ, स्वास्थ्य र शिक्षामा पहुँच बढाउँछ र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई गति दिन्छ। तर सडक निर्माणको वर्तमान अभ्यासले धेरै ठाउँमा नयाँ भू–जोखिम सिर्जना गरिरहेको छ। पहाड काटेर सडक बनाउँदा प्राकृतिक ढलानको सन्तुलन परिवर्तन हुन्छ। यदि कट स्लोपको कोण सही भएन, चट्टानको संरचना अध्ययन गरिएन, पानी निकासको व्यवस्था भएन र आवश्यक सुरक्षा संरचना राखिएन भने सडक आफैँ पहिरोको स्रोत बन्न सक्छ।

आज धेरै ठाउँमा देखिने समस्या हो—पहिले सडक निर्माण गर्ने र पछि पहिरो नियन्त्रण गर्ने। तर वैज्ञानिक अभ्यास यसको ठीक विपरीत हुनुपर्छ। पहिले भू–विज्ञान बुझ्नुपर्छ, सम्भावित जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ र त्यसपछि मात्र डिजाइन तथा निर्माण अघि बढाउनुपर्छ।

पहिरोको सबैभन्दा ठूलो चालक पानी हो। पानी आफैँ समस्या होइन, तर पानीको अनियन्त्रित प्रवेश समस्या हो। वर्षाको पानी सडक कट क्षेत्रमा जम्मा हुँदा, चट्टानका दरारभित्र प्रवेश गर्दा वा माटोभित्र पानीको दबाब बढाउँदा ढलानको स्थिरता घट्छ। नेपालका धेरै सडकहरूमा अझै पनि पर्याप्त पानी निकास प्रणाली, सतह संरक्षण र ढलान व्यवस्थापनको कमी देखिन्छ।

सडक निर्माणको प्रारम्भिक लागत घटाउने सोचले भविष्यमा ठूलो मर्मत खर्च र मानवीय क्षति निम्त्याउन सक्छ। सुरक्षित सडक भनेको केवल कालोपत्रे गरिएको बाटो होइन, त्यो भू–वैज्ञानिक रूपमा स्थिर, पानी व्यवस्थापन गरिएको र दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ संरचना हो।

नेपालका विगतका ठूला भू–जोखिम घटनाहरूले पनि यही पाठ दिएका छन्। सिन्धुपाल्चोकको जुरे पहिरोले एउटा पहिरोले केवल जमिन मात्र होइन, नदी प्रणाली, सडक, बस्ती र राष्ट्रिय पूर्वाधारलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने देखायो। यस घटनाले सम्भावित जोखिम क्षेत्रको पहिचान, नियमित अनुगमन र पूर्वतयारीको आवश्यकता स्पष्ट गर्‍यो।

त्यसैगरी मेलम्ची बाढीले हिमाली नदी प्रणालीको जटिलता देखायो। हिमाली नदी केवल पानी बग्ने माध्यम होइन। यसले माथिल्लो जलाधारबाट ढुंगा, बालुवा, माटो र अन्य debris बोकेर ल्याउँछ। जलाधार क्षेत्रमा पहिरो सक्रिय हुँदा नदीको व्यवहार परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले जलविद्युत् आयोजना, पुल, सडक र बस्ती विकास गर्दा सामान्य नदी बहाव मात्र होइन, सम्पूर्ण जलाधार प्रणाली अध्ययन गर्नुपर्छ।

नेपालको ऊर्जा भविष्य जलविद्युत्सँग जोडिएको छ। तर हिमाली क्षेत्रमा जलविद्युत् विकास गर्दा भू–विज्ञानलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। सुरुङ आयोजना निर्माण गर्दा कमजोर rock mass, fault zone, groundwater ingress, squeezing ground र rock instability जस्ता समस्याहरू आउन सक्छन्। यस्ता जोखिम कम गर्न विस्तृत इन्जिनियरिङ भू–वैज्ञानिक अध्ययन, rock mass classification, probe drilling र निर्माणपछिको monitoring आवश्यक हुन्छ।

बाँध र हेडवर्क्स क्षेत्रमा पनि foundation condition, seepage, fault zone, sediment transport र reservoir slope stability जस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। केवल संरचना निर्माण गर्नु पर्याप्त हुँदैन, त्यो संरचना दशकौँसम्म सुरक्षित रहने आधार तयार गर्नुपर्छ।

जलवायु परिवर्तनले नेपालको भू–जोखिमको स्वरूपलाई अझ जटिल बनाइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा, अनियमित मनसुन, हिमताल विस्फोट र नदीमा बढ्दो sediment जस्ता समस्या भविष्यमा अझ चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छन्। त्यसैले अबका पूर्वाधार डिजाइन गर्दा विगतको मौसम तथ्यांक मात्र होइन, भविष्यका चरम अवस्थालाई समेत ध्यानमा राख्नुपर्छ।

नेपाल सरकारले अब भू–जोखिम व्यवस्थापनलाई विकास योजनाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। राष्ट्रिय स्तरको geo-hazard information system स्थापना गरेर पहिरो, बाढी, भूकम्प र सक्रिय भू–संरचनासम्बन्धी तथ्यांक एकीकृत गर्न आवश्यक छ। हरेक ठूला पूर्वाधार आयोजना अघि engineering geological assessment अनिवार्य गरिनुपर्छ।

स्थानीय तहसम्म प्राविधिक क्षमता विस्तार गर्नु पनि अत्यन्त आवश्यक छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा engineering geologist, geotechnical engineer र disaster management विशेषज्ञको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ। पूर्वाधार निर्माण सम्पन्न भएपछि पनि नियमित monitoring, drone survey, remote sensing र अन्य आधुनिक प्रविधिबाट अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

नेपालमा पहिरो, बाढी र भूकम्प पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव छैन। तर वैज्ञानिक योजना, जिम्मेवार निर्माण र भू–विज्ञानमा आधारित निर्णयबाट यसको क्षति धेरै कम गर्न सकिन्छ। अब विकासलाई केवल सडकको लम्बाइ, आयोजनाको संख्या वा निर्माण लागतबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्ने समय सकिएको छ।

वास्तविक विकास त्यो हो जुन सुरक्षित, दिगो र भविष्यका पुस्ताका लागि उपयोगी हुन्छ। हिमालय हाम्रो समस्या होइन, हाम्रो वास्तविकता हो। त्यसलाई बुझेर, सम्मान गरेर र वैज्ञानिक आधारमा विकास गर्नु नै नेपालको सुरक्षित भविष्यको बाटो हो।

पहिले भू–विज्ञान बुझौँ, त्यसपछि पूर्वाधार बनाऔँ।

सन्दर्भहरू

Dahal, R.K. (2006). Geology and Landslide Hazard in Nepal Himalaya.

Dahal, R.K., Hasegawa, S., Nonomura, A., Yamanaka, M., Masuda, T. (2008). Predictive Modelling of Rainfall-Induced Landslides in Nepal Himalaya.

Department of Mines and Geology (DMG), Nepal. Geological Maps and Publications.

Department of Hydrology and Meteorology (DHM), Nepal. Flood Forecasting and Monsoon Reports.

ICIMOD Publications on Himalayan Hazards and Climate Change.

UNDRR Reports on Nepal Disaster Risk Reduction.

Hoek, E. & Brown, E.T. Practical Estimates of Rock Mass Strength.

Barton, N., Lien, R., Lunde, J. (1974). Engineering Classification of Rock Masses for the Design of Tunnel Support.

World Bank Reports on Nepal Disaster Risk Management and Resilience.

Nepal Geological Society Publications on Engineering Geology and Landslide Hazards.