बिहान आँखा खुलेदेखि नै हाम्रो दिन हेरेर सुरु हुन्छ। मोबाइलमा समय हेर्यौँ, समाचार पढ्यौँ, सामाजिक सञ्जाल खोल्यौँ। काममा पुगेपछि कम्प्युटर हेर्यौँ। फुर्सद भयो फेरि मोबाइल हेर्यौँ। राति सुत्नुअघि पनि मोबाइल नै अन्तिम साथी बन्छ। आँखाले दिनभरि धेरै कुरा देखिरहेका छन्। तर देखेको कुरा बुझ्ने र त्यसबाट आफ्नो विचार बनाउने काम त मस्तिष्कले गर्छ। त्यसैले आजको प्रश्न आँखाको थकानको मात्र होइन, हाम्रो मस्तिष्कले कति समय स्वतन्त्र रूपमा सोच्न पाइरहेको छ भन्ने पनि हो। हामीसँग सूचना पहिलेभन्दा धेरै छ, तर आफ्नै विचारका लागि समय भने कम हुँदै गएको त छैन?
सूचनाको यो बाढीले हाम्रो सोच्ने शैली पनि बदलिरहेको छ। एउटा कुरा पढ्न नपाउँदै अर्को सूचना आउँछ। एउटा भिडियो सकिन नपाउँदै अर्को सुरु हुन्छ। हामी एउटा विषयमा गहिरिनुभन्दा अर्को विषयमा छिटो पुग्न अभ्यस्त हुँदै गएका छौँ। कहिलेकाहीँ केही समय चुपचाप बस्दा पनि मोबाइल निकालिहाल्छौँ। तर मस्तिष्कलाई पनि केही खाली समय चाहिन्छ। त्यही समयमा मानिसले देखेका र सुनेका कुरालाई सम्झन्छ, जोड्छ र आफ्नै निष्कर्ष निकाल्छ। सायद आज हामीलाई सूचनाको अभावभन्दा पनि सूचनाबीच सोच्ने समयको अभाव बढी भइरहेको छ।
अब यसमा AI पनि थपिएको छ। पहिले कुनै प्रश्नको उत्तर खोज्न हामी आफैँ पढ्थ्यौँ, लेख्थ्यौँ, सोच्थ्यौँ र धेरै समय लगाउँथ्यौँ। अहिले केही सेकेन्डमै AI ले उत्तर, योजना वा समाधान दिन सक्छ। यो ठूलो सुविधा हो र सही रूपमा प्रयोग गर्दा यसले हाम्रो क्षमता धेरै बढाउन सक्छ। तर जोखिम पनि त्यहीँ छ। यदि हरेक प्रश्नको उत्तर आफैँ खोज्नुभन्दा पहिले AI लाई सोध्ने, र आफैँ विश्लेषण गर्नुभन्दा पहिले AI को निष्कर्ष स्वीकार गर्ने बानी बस्यो भने हामीले आफ्नो सोच्ने मांसपेशीलाई बिस्तारै कम प्रयोग गर्न सक्छौँ। AI हाम्रो सहायक बन्नुपर्छ, हाम्रो ठाउँमा सोच्ने माध्यम होइन।
यसको असर व्यक्ति हुँदै समाज र देशसम्म पुग्छ। बलियो समाज केवल धेरै सूचना भएका मानिसबाट बन्दैन। प्रश्न गर्न सक्ने, फरक विचार सुन्न सक्ने, समस्यालाई गहिराइमा बुझ्न सक्ने र नयाँ समाधान खोज्न सक्ने मानिस चाहिन्छ। देश विकासका लागि पनि यस्तै नागरिक आवश्यक हुन्छन्। विद्यार्थीले आफैँ अनुसन्धान गर्न छोडे, शिक्षकले आफ्नै सिर्जनशीलता प्रयोग गर्न छोडे, अनुसन्धानकर्ता र प्राविधिकले हरेक निर्णयमा तयार उत्तर खोज्न थाले भने प्रविधि त आधुनिक होला, तर हाम्रो मौलिक सोच कमजोर हुन सक्छ। यसको उल्टो, AI लाई तथ्य खोज्ने, विचार परीक्षण गर्ने, नयाँ सम्भावना पहिल्याउने र आफ्ना कमजोरी देखाउने साधन बनायौँ भने यसले समाज र देशको विकासलाई झन् तीव्र बनाउन सक्छ।
त्यसैले प्रविधिबाट भाग्ने होइन, त्यसलाई सही ठाउँमा राख्ने समय हो। मोबाइल, कम्प्युटर र AI हाम्रो जीवनका उपयोगी साधन हुन्, तर हाम्रो ध्यान र सोचका मालिक हुनु हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ मोबाइल बन्द गरेर हिँडौँ, किताब पढौँ, प्रकृति हेरौँ, अरूसँग प्रत्यक्ष कुरा गरौँ र कुनै प्रश्नको उत्तर तुरुन्तै खोज्नुअघि केही समय आफैँ सोचौँ। किनकि भविष्यमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिस त्यो नहुन सक्छ जसले सबैभन्दा धेरै सूचना पाएको छ, वा AI लाई सबैभन्दा राम्रोसँग प्रयोग गर्न जान्दछ। महत्वपूर्ण त त्यो मानिस हुनेछ, जसले AI को युगमा पनि आफ्नो स्वतन्त्र सोच जोगाइराख्न सक्छ।
- सुदर्शन सापकोटा
भदौ ५ २०८३
Comments
Post a Comment