मानिसको जीवनको अर्थको खोजी

मानिसको जीवनको अर्थको खोजी

पुस्तक: Man’s Search for Meaning

लेखक: भिक्टर ई. फ्रान्कल (Viktor E. Frankl)

परिचय: मानिस किन बाँच्छ?

Man’s Search for Meaning अस्ट्रियाका मनोचिकित्सक भिक्टर ई. फ्रान्कलद्वारा लिखित विश्वप्रसिद्ध पुस्तक हो। यस पुस्तकले मानव जीवनको एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ— दुःख, असफलता, पीडा र निराशाका बीचमा पनि मानिसले बाँच्नुको अर्थ कसरी भेट्टाउन सक्छ?

दोस्रो विश्वयुद्धका बेला फ्रान्कलले नाजी यातना शिविरमा कैदीका रूपमा अत्यन्त अमानवीय अवस्था भोग्नुपरेको थियो। उनले भोक, अपमान, हिंसा, परिवारबाट बिछोड र मृत्युको भय नजिकबाट अनुभव गरे। त्यस्ता परिस्थितिमा पनि केही मानिसले बाँच्ने आशा र अरूप्रतिको करुणा जोगाइरहेको देखे।

यी अनुभवबाट उनले एउटा महत्त्वपूर्ण विचार अघि सारे— मानिसले आफ्नो जीवनमा घट्ने हरेक घटनालाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तर कतिपय परिस्थितिमा त्यसको सामना कसरी गर्ने र आफ्नो जीवनलाई केका लागि समर्पित गर्ने भन्नेबारे सोच्न सक्छ।

जीवनको अर्थ सधैँ सुख, सफलता वा धनसम्पत्तिमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु, कसैलाई माया गर्नु, अरूको जीवनमा योगदान दिनु वा कठिन परिस्थितिमा पनि मानवीयता जोगाउनु नै जीवनको गहिरो अर्थ बन्न सक्छ।

१. यातना शिविरको जीवन र मानव स्वभाव

पुस्तकको पहिलो भागमा फ्रान्कलले नाजी यातना शिविरमा भोगेका अनुभवहरू वर्णन गरेका छन्। त्यहाँ कैदीहरूले भोक, कठोर श्रम, शारीरिक यातना, रोग र निरन्तर मृत्युको त्रास सहनुपर्थ्यो। उनीहरूलाई परिवार, घर, सम्पत्ति र आफ्नो पहिचानबाट अलग पारिएको थियो।

मानिसको जीवन केवल अर्को दिनसम्म बाँच्ने संघर्षमा सीमित भएको थियो। कसैले थोरै खाना पाउन संघर्ष गर्थ्यो भने कसैले कठोर व्यवहारबाट जोगिन। यस्तो अवस्थामा मानिसको आत्मसम्मान र आशा दुवै कमजोर हुन सक्थे।

तर फ्रान्कलले एउटा फरक पक्ष पनि देखे। अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा पनि केही मानिसले अरूलाई सहयोग गर्थे, आफ्नो थोरै खाना बाँड्थे र दुःखमा परेका व्यक्तिलाई सान्त्वना दिन्थे।

यसबाट उनले बुझे कि मानिसको व्यवहारलाई परिस्थितिले गहिरो प्रभाव पार्छ, तर मानिसको सम्पूर्ण व्यक्तित्वलाई परिस्थितिले सधैँ पूर्ण रूपमा निर्धारण गर्दैन।

यसको अर्थ सबै मानिसले जस्तोसुकै दुःख पनि सजिलै सहन सक्छन् भन्ने होइन। असह्य पीडाले जोकोहीलाई कमजोर बनाउन सक्छ। तर कठिन अवस्थामा पनि करुणा, आत्मसम्मान र मानवीयता जोगाउने सम्भावना रहन सक्छ।

२. मानिससँग बाँकी रहने अन्तिम स्वतन्त्रता

फ्रान्कलको सबैभन्दा चर्चित विचारमध्ये एउटा हो— मानिसबाट धेरै स्वतन्त्रता खोसिन सक्छ, तर केही परिस्थितिमा आफ्नो प्रतिक्रियाबारे सोच्ने आन्तरिक स्वतन्त्रता बाँकी रहन सक्छ।

यातना शिविरका कैदीहरूले आफ्नो दैनिक जीवनका धेरै पक्ष नियन्त्रण गर्न सक्दैनथे। उनीहरूले कहाँ बस्ने, के खाने, कति काम गर्ने वा कस्तो व्यवहार सहने भन्ने निर्णय आफैँ गर्न पाउँदैनथे।

तर त्यस्तो अवस्थामा पनि केही व्यक्तिले अरूप्रति दया देखाउने, आफ्नो मूल्य र मान्यता जोगाउने वा निराश मानिसलाई आशा दिने प्रयास गर्थे।

यस विचारले हामीलाई सम्झाउँछ कि जीवनमा सबै कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। जागिर गुम्न सक्छ, सम्बन्ध बिग्रन सक्छ, आर्थिक समस्या आउन सक्छ र योजनाअनुसार जीवन अघि नबढ्न सक्छ। तर परिस्थितिलाई बुझ्ने, सहयोग खोज्ने र उपलब्ध विकल्पमध्ये उचित बाटो रोज्ने प्रयास हामीले गर्न सक्छौँ।

यद्यपि, यसलाई दुःखमा परेका मानिसलाई दोष दिने विचारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। सबै परिस्थितिमा समान विकल्प उपलब्ध हुँदैनन्। मानिसले आफ्नो नियन्त्रणमा नभएका घटनाका लागि आफूलाई दोषी ठान्नु पनि आवश्यक छैन।

मुख्य सन्देश: हामीले सबै घटना नियन्त्रण गर्न नसके पनि आफ्नो जीवनमा बाँकी रहेका सम्भावनालाई चिन्न र तिनको सदुपयोग गर्न सक्छौँ।

३. जीवनको अर्थ खोज्नु नै मानिसको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो

फ्रान्कलका अनुसार मानिसको प्रमुख प्रेरणा केवल सुख प्राप्त गर्नु वा शक्तिशाली बन्नु होइन; जीवनमा अर्थ खोज्नु पनि हो।

मानिसलाई आफूले गरेको कामको कुनै उद्देश्य छ, आफ्नो अस्तित्वको महत्त्व छ र आफू कसैका लागि उपयोगी छ भन्ने अनुभूति आवश्यक पर्छ।

कसैले परिवारको भविष्यका लागि मेहनत गर्छ। कसैले समाजका लागि उपयोगी काम गर्न चाहन्छ। कसैले ज्ञान प्राप्त गर्न, सिर्जना गर्न वा अरूको दुःख कम गर्न आफ्नो जीवन समर्पित गर्छ। यस्ता उद्देश्यले मानिसलाई कठिन समयमा पनि अघि बढ्ने कारण दिन सक्छन्।

तर जीवनमा अर्थको अनुभूति हराउँदा मानिससँग सुविधा, पैसा र मनोरञ्जन हुँदाहुँदै पनि भित्रभित्रै खालीपन महसुस हुन सक्छ। फ्रान्कलले यस्तो अवस्थालाई अर्थहीनताको शून्यता अर्थात् Existential Vacuum सँग सम्बन्धित गरेका छन्।

आज पनि मानिसले यही समस्या भोग्न सक्छ। राम्रो जागिर, आकर्षक तलब र सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त गरेपछि पनि मनमा प्रश्न उठ्न सक्छ— मैले यी सबै किन गरिरहेको छु? मेरो जीवनको वास्तविक उद्देश्य के हो?

फ्रान्कलको दृष्टिकोणमा जीवनको अर्थ सबैका लागि एउटै हुँदैन। प्रत्येक व्यक्तिको परिस्थिति, जिम्मेवारी र सम्बन्धअनुसार अर्थ फरक हुन सक्छ।

४. काम र योगदानबाट जीवनको अर्थ भेट्टाउन सकिन्छ

मानिसले आफ्नो काममार्फत पनि जीवनको अर्थ प्राप्त गर्न सक्छ। तर कामको महत्त्व केवल तलब, पद वा प्रतिष्ठाले निर्धारण गर्दैन।

आफ्नो ज्ञान र सीप प्रयोग गरेर समाजका लागि उपयोगी काम गर्नु, कुनै समस्या समाधान गर्नु वा अरूको जीवन सहज बनाउनु अर्थपूर्ण कामका उदाहरण हुन्।

एक जना शिक्षकले विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्न सक्छन्। चिकित्सकले बिरामीको जीवन बचाउन सक्छन्। इन्जिनियरले समुदायका लागि आवश्यक पूर्वाधार निर्माण गर्न सक्छन्। किसानले हजारौँ मानिसका लागि खाद्यान्न उत्पादन गर्न सक्छन्।

यी कामको वास्तविक मूल्य तिनले अरूको जीवनमा पुर्‍याउने योगदानमा पनि हुन्छ।

मानिसले ठूलो पद प्राप्त गर्न नसके पनि आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गरेर अर्थपूर्ण जीवन बाँच्न सक्छ। त्यसैगरी, ठूलो सफलता प्राप्त गरेको व्यक्तिले पनि आफ्नो कामसँग कुनै उद्देश्य जोड्न सकेन भने असन्तुष्टि महसुस गर्न सक्छ।

त्यसैले हामीले आफूलाई केवल एउटा प्रश्न सोध्नु पर्याप्त हुँदैन— म कति सफल भएँ? अर्को प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ— मैले आफ्नो कामबाट के योगदान दिएँ?

५. प्रेम जीवनको अर्थको गहिरो स्रोत हो

फ्रान्कलले प्रेमलाई मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरा अर्थहरूमध्ये एक मानेका छन्।

यातना शिविरमा रहँदा आफ्नी पत्नीको सम्झनाले उनलाई प्रेमको महत्त्वबारे सोच्न प्रेरित गर्‍यो। पत्नी जीवित छिन् कि छैनन् भन्ने निश्चित जानकारी नहुँदा पनि उनीप्रतिको प्रेम उनको जीवनको अर्थपूर्ण अनुभव बनेको थियो।

यसले प्रेम केवल सँगै बस्नु वा एकअर्काबाट सुख प्राप्त गर्नु मात्र होइन भन्ने देखाउँछ। प्रेम भनेको अर्को व्यक्तिको अस्तित्व, सम्मान, सम्भावना र कल्याणलाई महत्त्व दिनु पनि हो।

परिवार, जीवनसाथी, छोराछोरी, आमाबुवा र साथीभाइसँगको सम्बन्धले मानिसलाई जीवनमा अघि बढ्ने कारण दिन सक्छ।

कहिलेकाहीँ विदेशमा काम गरिरहेको व्यक्तिलाई घरमा पर्खिरहेका छोराछोरीको सम्झनाले कठिनाइ सहने शक्ति दिन्छ। आमाबुवाको जिम्मेवारीले जीवनप्रतिको दृष्टिकोण बदल्न सक्छ। जीवनसाथीसँगको सम्बन्धले आर्थिक र सामाजिक संघर्षका बीच पनि आशा जगाउन सक्छ।

तर प्रेमको अर्थ सबै पीडा चुपचाप सहनु वा आफ्नो जीवनका आवश्यकतालाई सधैँ बेवास्ता गर्नु होइन। स्वस्थ प्रेममा माया, जिम्मेवारी, सम्मान र आपसी समझदारी पनि आवश्यक हुन्छ।

६. दुःखमा पनि अर्थ भेट्टाउन सकिन्छ

यस पुस्तकको सबैभन्दा गहिरो र संवेदनशील विचार हो— मानिसले टार्न नसक्ने दुःखको सामना गर्दा पनि जीवनको अर्थ भेट्टाउन सक्छ।

जीवनमा केही समस्याको समाधान सम्भव हुन्छ। अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन सकिन्छ, बिरामी हुँदा उपचार खोज्न सकिन्छ, आर्थिक समस्या समाधान गर्न मेहनत गर्न सकिन्छ र गलत निर्णय सुधार्न सकिन्छ।

तर केही परिस्थितिमा सबै प्रयास गर्दा पनि पीडा हटाउन सम्भव नहुन सक्छ। प्रिय व्यक्तिको मृत्यु, गम्भीर रोग वा अपरिवर्तनीय क्षतिजस्ता घटनामा मानिसले आफ्नो दृष्टिकोण र जीवनलाई अघि बढाउने तरिकाबारे सोच्नुपर्ने हुन सक्छ।

फ्रान्कलका अनुसार त्यस्तो अवस्थामा मानिसले आफ्नो आत्मसम्मान, प्रेम, साहस र जिम्मेवारीलाई जोगाएर जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

यसको अर्थ दुःख आफैँमा राम्रो हो वा मानिसले दुःख सहनैपर्छ भन्ने होइन। अनावश्यक पीडा हटाउन सकिन्छ भने हटाउने प्रयास गर्नु नै उचित हुन्छ। अन्यायलाई स्वीकार गर्नु, सहायता नखोज्नु वा पीडामा परेका मानिसलाई उनीहरूको सोच कमजोर भएकाले दुःख भोगेका हुन् भन्नु यस पुस्तकको सन्देश होइन।

दुःखले स्वतः जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँदैन। तर टार्न नसकिने दुःखका बीच पनि मानिसले अर्थपूर्ण रूपमा बाँच्ने सम्भावना गुमाउनुपर्दैन।

७. आशाले मानिसलाई अघि बढ्न मद्दत गर्छ

फ्रान्कलले यातना शिविरमा आशाको महत्त्वलाई नजिकबाट अनुभव गरे। भविष्यप्रतिको सबै विश्वास हराउँदा मानिसको बाँच्ने इच्छासमेत कमजोर हुन सक्थ्यो।

आशा भनेको सबै कुरा राम्रै हुन्छ भन्ने अन्धविश्वास होइन। कठिन परिस्थिति हुँदाहुँदै पनि भोलिका लागि कुनै उद्देश्य देख्नु आशाको एउटा रूप हो।

एउटा बुबाले छोराछोरीको राम्रो भविष्यका लागि मेहनत गर्न सक्छन्। आर्थिक समस्यामा परेको विद्यार्थीले शिक्षालाई आफ्नो भविष्य बदल्ने बाटोका रूपमा लिन सक्छ। असफलतापछि पनि व्यक्तिले नयाँ अवसर खोज्न सक्छ।

यी मानिसलाई भविष्य निश्चित छ भन्ने थाहा हुँदैन। तर उनीहरूसँग अघि बढिरहनुपर्ने कारण हुन्छ।

आशाले समस्यालाई तुरुन्त हटाउँदैन। यसले समस्याका बीचमा पनि प्रयास जारी राख्न मद्दत गर्न सक्छ।

८. अर्थको खोजीमा आधारित मनोचिकित्सा

फ्रान्कलले आफ्नो अनुभव र मनोचिकित्सकीय कामका आधारमा Logotherapy नामक उपचार पद्धतिको विकास गरेका थिए। यसको मुख्य केन्द्र मानिसको जीवनमा अर्थ र उद्देश्य खोज्ने प्रक्रिया हो।

उनका अनुसार मानिसले मुख्यतः तीनवटा बाटोबाट जीवनको अर्थ भेट्टाउन सक्छ।

पहिलो, सिर्जना र योगदानबाट। उपयोगी काम गर्नु, कुनै वस्तु वा विचार सिर्जना गर्नु र समाजका लागि योगदान दिनु अर्थ प्राप्त गर्ने एउटा बाटो हो।

दोस्रो, अनुभव र प्रेमबाट। मानिससँगको सम्बन्ध, प्रकृतिको सुन्दरता, कला, संस्कृति र जीवनका गहिरा अनुभवबाट अर्थ भेट्टाउन सकिन्छ।

तेस्रो, अपरिहार्य दुःखप्रतिको दृष्टिकोणबाट। परिस्थिति परिवर्तन गर्न नसकिने अवस्थामा पनि त्यसको सामना गर्ने तरिका, आफ्नो मूल्य जोगाउने प्रयास र अरूप्रतिको व्यवहार अर्थपूर्ण हुन सक्छ।

यी तीनवटा बाटा सबैका लागि एउटै ढङ्गले लागू हुँदैनन्। जीवनको अर्थ खोज्ने प्रक्रिया व्यक्तिको परिस्थिति र आवश्यकताअनुसार फरक हुन्छ।

९. सुखी हुनु मात्रै जीवनको उद्देश्य होइन

हामी प्रायः जीवनको उद्देश्य सुखी हुनु, सफल हुनु र समस्याबाट टाढा रहनु हो भन्ने ठान्छौँ। तर फ्रान्कलको विचारमा अर्थपूर्ण जीवन र सधैँ सुखी जीवन एउटै कुरा होइनन्।

छोराछोरी हुर्काउने आमाबुवाले थकान, चिन्ता र आर्थिक दबाब अनुभव गर्न सक्छन्। कठिन परियोजनामा काम गर्ने इन्जिनियरले तनाव भोग्न सक्छ। परिवारको भविष्यका लागि संघर्ष गर्ने व्यक्तिले आफ्नो व्यक्तिगत इच्छा पूरा गर्न नपाउन सक्छ।

तर उनीहरूले गरिरहेको कामको उद्देश्य स्पष्ट छ भने ती कठिनाइका बीच पनि जीवन अर्थपूर्ण लाग्न सक्छ।

यसको अर्थ आफ्नो दुःखलाई बेवास्ता गर्नु वा सधैँ अरूका लागि मात्र बाँच्नु होइन। आफ्नो स्वास्थ्य, सम्बन्ध र मानसिक शान्तिको ख्याल राख्नु पनि अर्थपूर्ण जीवनको हिस्सा हो।

सुखलाई मात्र लक्ष्य बनाउँदा जीवनमा दुःख आउनु असफलता जस्तो लाग्न सक्छ। तर अर्थपूर्ण जीवनमा दुःख, थकान र निराशाका लागि पनि ठाउँ हुन्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको कठिनाइका बीचमा पनि आफ्नो जीवनका मूल्यवान पक्षसँग जोडिइरहनु हो।

१०. जीवनले हामीसँग के अपेक्षा गर्छ?

फ्रान्कलको विचारमा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन आवश्यक छ। हामी प्रायः जीवनसँग सोध्छौँ— जीवनले मलाई के दियो? म किन दुःख भोग्दै छु? मैले चाहेको कुरा किन पाइनँ?

तर उनले अर्को प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्छन्— अहिले जीवनले मबाट के अपेक्षा गरिरहेको छ?

यो प्रश्नले हामीलाई आफ्नो जिम्मेवारीतर्फ फर्काउँछ।

कुनै बालबालिकालाई अभिभावकको माया र साथ आवश्यक हुन सक्छ। कुनै बिरामीलाई सहयोग चाहिएको हुन सक्छ। कुनै परियोजनामा इमानदारीपूर्वक काम गर्ने जिम्मेवारी हुन सक्छ। समाजमा अन्याय देख्दा आफ्नो क्षमताअनुसार आवाज उठाउने अवसर हुन सक्छ।

हरेक मानिसको जिम्मेवारी फरक हुन्छ। तर आफूले गर्न सक्ने कामलाई पहिचान गरेर जिम्मेवारीपूर्वक पूरा गर्नु जीवनको अर्थ भेट्टाउने एउटा बाटो हो।

यसको अर्थ अरूले दिएको हरेक जिम्मेवारी स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने होइन। आफ्नो क्षमता, सीमा र आवश्यकतालाई बुझेर उचित निर्णय लिनु पनि जिम्मेवारीकै हिस्सा हो।

११. जीवनको अर्थ समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छ

जीवनको अर्थ कुनै एउटा निश्चित उत्तर होइन, जुन एकपटक भेट्टाएपछि कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन।

युवावस्थामा मानिसका लागि करियर, शिक्षा र आर्थिक स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। विवाह र सन्तानपछि परिवारको जिम्मेवारी प्राथमिकतामा आउन सक्छ। उमेर बढ्दै जाँदा आमाबुवाको हेरचाह, सामाजिक योगदान, आत्मिक शान्ति वा आफूले सिकेको ज्ञान अरूलाई हस्तान्तरण गर्नु बढी महत्त्वपूर्ण बन्न सक्छ।

कहिलेकाहीँ जीवनको अर्थ ठूलो उपलब्धि हासिल गर्नुमा हुन्छ। कहिलेकाहीँ बिरामी व्यक्तिको हेरचाह गर्नु, परिवारसँग समय बिताउनु वा असफलतापछि फेरि उठ्नुमा हुन्छ।

जीवन सधैँ हाम्रो योजनाअनुसार अघि बढ्दैन। तर परिस्थिति बदलिँदै जाँदा आफ्ना प्राथमिकता र जिम्मेवारीलाई पुनः बुझ्न सकिन्छ।

यसैले जीवनको अर्थ खोज्नु कुनै अन्तिम गन्तव्यमा पुग्नु मात्र होइन। यो आफूले बाँचिरहेको जीवनलाई निरन्तर बुझ्ने प्रक्रिया पनि हो।

१२. आजको जीवनमा यस पुस्तकको सान्दर्भिकता

आज मानिस आर्थिक अवसर, राम्रो जागिर र उज्ज्वल भविष्यको खोजीमा आफ्नो घरपरिवारबाट टाढा बसिरहेको हुन्छ। विदेशमा काम गर्ने धेरै मानिसले परिवारको भविष्य राम्रो बनाउने उद्देश्यले आफ्नो समय, श्रम र भावनात्मक सुखको ठूलो हिस्सा त्याग्छन्।

उनीहरूको संघर्षलाई केवल पैसाको हिसाबले बुझ्न सकिँदैन। त्यसको पछाडि छोराछोरीको शिक्षा, आमाबुवाको सुरक्षा, घर बनाउने सपना र परिवारलाई आर्थिक कठिनाइबाट बाहिर निकाल्ने चाहना हुन सक्छ।

तर फ्रान्कलको पुस्तकले हामीलाई एउटा थप प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्छ— हामी जुन भविष्य बनाउन संघर्ष गरिरहेका छौँ, त्यस भविष्यमा आफ्ना प्रियजनसँग बिताउने समय पनि छ कि छैन?

परिवारका लागि कमाउनु अर्थपूर्ण हुन सक्छ। तर परिवारलाई आवश्यक पर्ने माया, उपस्थिति र साथ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। पैसा कमाउने उद्देश्यले सुरु भएको संघर्षले यदि सम्बन्ध र आफ्नै जीवनको महत्त्वपूर्ण समयलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्न थाल्यो भने आफ्नो प्राथमिकताबारे पुनर्विचार गर्न आवश्यक हुन सक्छ।

त्यसैगरी, करियरमा सफलता खोज्ने व्यक्तिले आफ्नो कामबाट समाजलाई के योगदान दिइरहेको छ भनेर सोच्न सक्छ। असफलतामा परेको व्यक्तिले आफूलाई असफलताको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन नगरी नयाँ सम्भावना खोज्न सक्छ।

यस पुस्तकको व्यावहारिक शिक्षा भनेको कठिनाइ सहेर बस्नु मात्र होइन। आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने कुरा पहिचान गर्नु, सम्भव भएसम्म परिस्थिति सुधार्नु र बदल्न नसकिने परिस्थितिमा पनि आफ्नो मानवीयता जोगाउनु हो।

निष्कर्ष: जीवनको अर्थ हामीले बाँच्ने तरिकामा पनि हुन्छ

Man’s Search for Meaning ले मानिसको जीवनलाई केवल धन, सफलता, पद, सुविधा वा सुखका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न नसकिने कुरा सम्झाउँछ।

जीवनमा केही घटना हाम्रो इच्छाविपरीत हुन्छन्। केही अवसर गुम्छन्, केही सम्बन्ध टुट्छन् र केही पीडा चाहेर पनि हटाउन सकिँदैन। तर यस्ता घटनाले जीवनका सबै सम्भावना समाप्त गरिदिन्छन् भन्ने छैन।

हामीले आफ्नो कामबाट योगदान दिन सक्छौँ, प्रियजनलाई माया गर्न सक्छौँ, अरूको दुःख बुझ्न सक्छौँ र कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो मूल्य तथा आत्मसम्मान जोगाउने प्रयास गर्न सक्छौँ।

जीवनको अर्थ सधैँ ठूलो उपलब्धिमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ जिम्मेवारी पूरा गर्नु, कसैलाई साथ दिनु, आफ्नो गल्ती सुधार्नु वा निराशाबीच पनि अर्को दिनको सामना गर्नुमा हुन्छ।

यो पुस्तकले हरेक दुःखको कुनै विशेष कारण हुन्छ वा सबै समस्याको समाधान हाम्रो सोचमा मात्र निर्भर हुन्छ भन्दैन। बरु यसले हामीलाई एउटा आशावादी तर यथार्थपरक दृष्टिकोण दिन्छ— परिस्थितिले जीवन कठिन बनाउन सक्छ, तर अर्थपूर्ण रूपमा बाँच्ने सम्भावना सधैँ एउटै घटनाले समाप्त गर्दैन।

अन्तिम सन्देश: जीवनको अर्थ केवल हामीले के पायौँ भन्ने कुरामा हुँदैन; हामीले कसलाई माया गर्‍यौँ, के योगदान दियौँ, आफ्नो जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्‍यौँ र कठिन परिस्थितिमा कस्तो मानवीयता जोगायौँ भन्ने कुरामा पनि हुन्छ।