जीवनको अर्थ खोज्दै: हामी किन बाँच्छौँ र केका लागि बाँच्छौँ?

जीवनको अर्थ खोज्दै: हामी किन बाँच्छौँ र केका लागि बाँच्छौँ?

नेपाली परिवेशमा जीवनको उद्देश्य, व्यक्तिगत सन्तुष्टि र अर्थपूर्ण जीवनको खोजी

१. सफल जीवन कि अर्थपूर्ण जीवन?

मानिस जन्मन्छ, हुर्कन्छ, पढ्छ, काम गर्छ, परिवार बनाउँछ र जिम्मेवारी पूरा गर्दै जीवन अघि बढाउँछ। हाम्रो समाजमा सफलताको परिभाषा प्रायः यिनै उपलब्धिसँग जोडिएको हुन्छ—राम्रो शिक्षा, स्थिर जागिर, घरजग्गा, आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक प्रतिष्ठा। यी सबै जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर यति हुँदाहुँदै पनि एउटा प्रश्न बाँकी रहन्छ: के सफलता प्राप्त गर्नु नै जीवनको सम्पूर्ण उद्देश्य हो?

कसैसँग राम्रो जागिर हुन्छ, तर परिवारसँग बिताउने समय हुँदैन। कसैले वर्षौँ मेहनत गरेर आर्थिक सुरक्षा प्राप्त गर्छ, तर आफूलाई मन पर्ने काम वा रुचिका लागि समय निकाल्न सक्दैन। कसैले समाजको अपेक्षा पूरा गर्न जीवन बिताउँछ, तर आफ्नै चाहना र मूल्यबारे सोच्ने अवसर पाउँदैन। बाहिरबाट सफल देखिने जीवनभित्र पनि कहिलेकाहीँ असन्तुष्टि र अपूरोपन रहन सक्छ।

यहीँबाट जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रश्न सुरु हुन्छ। हामी के प्राप्त गर्न चाहन्छौँ भन्ने मात्र होइन, हामीले रोजेको जीवन किन महत्त्वपूर्ण छ भन्ने बुझ्नु पनि आवश्यक हुन्छ।

जापानी जीवनदर्शनमा प्रचलित इकिगाइ को अवधारणाले यही खोजलाई महत्त्व दिन्छ। यसको सामान्य अर्थ जीवन बाँच्नुको कारण वा बिहान उठेर दिन सुरु गर्न प्रेरित गर्ने कुरा हो। त्यो कुनै महान् लक्ष्य मात्र हुनुपर्दैन। आफूलाई अर्थपूर्ण लाग्ने काम, प्रिय मानिससँगको सम्बन्ध, नयाँ कुरा सिक्ने अवसर वा अरूको जीवनमा सकारात्मक योगदान दिन पाउनु पनि यसको आधार हुन सक्छ।

इकिगाइको सार जीवनलाई असाधारण बनाउनु होइन, आफूले बाँचिरहेको जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउनु हो।

२. समाजको अपेक्षा र आफ्नो जीवनको छनोट

नेपाली समाजमा सफलताको एउटा परिचित ढाँचा छ—राम्रो पढ्ने, प्रतिष्ठित जागिर पाउने, विवाह गर्ने, घर बनाउने, छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिने र भविष्यका लागि सम्पत्ति जोड्ने। यी लक्ष्यले आर्थिक सुरक्षा र पारिवारिक स्थिरता दिन सक्छन्। समस्या लक्ष्यमा होइन, तिनैलाई सबैका लागि अनिवार्य जीवनमार्ग ठान्नुमा छ।

कुनै युवालाई कृषि, साहित्य वा सिर्जनात्मक काममा रुचि हुन सक्छ, तर परिवारले सुरक्षित जागिर रोज्न दबाब दिन सक्छ। कसैले आफूलाई मन नपर्ने पेशा अपनाउँछ, किनकि समाजले त्यसलाई बढी सम्मान दिन्छ। बिस्तारै आफ्नो निर्णयभन्दा अरूको स्वीकृति महत्त्वपूर्ण बन्न थाल्छ।

परिवारको सल्लाह र सामाजिक अनुभवलाई बेवास्ता गर्नुपर्दैन। तर आफ्नो जीवनको दिशा निर्धारण गर्दा रुचि, क्षमता, आर्थिक अवस्था र व्यक्तिगत मूल्यलाई पनि स्थान दिनुपर्छ।

सबैले एउटै बाटो हिँड्न आवश्यक छैन। कसैका लागि व्यवसाय निर्माण गर्नु अर्थपूर्ण हुन सक्छ, कसैका लागि शिक्षण, अनुसन्धान वा सामाजिक सेवा। कसैका लागि गाउँमै बसेर कृषि सुधार गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ भने कसैका लागि विदेश गएर परिवारको आर्थिक अवस्था बलियो बनाउनु।

अर्थपूर्ण जीवनको एउटै ढाँचा हुँदैन। आफ्नो परिस्थितिअनुसार जिम्मेवारी पूरा गर्दै आफूलाई महत्त्वपूर्ण लाग्ने कुरासँग जोडिन सक्नु नै यसको आधार हो।

३. विदेश, आर्थिक सुरक्षा र परिवारसँगको दूरी

नेपालको सामाजिक यथार्थमा विदेश रोजगारी र बसाइँसराइ महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। धेरै नेपाली राम्रो आम्दानी, शिक्षा र भविष्यको खोजीमा देशबाहिर छन्। उनीहरूको श्रमले परिवारको जीवनस्तर सुधार्न, छोराछोरीलाई शिक्षा दिन र आर्थिक कठिनाइ कम गर्न सहयोग गरेको छ।

विदेश जानु आफैँमा न राम्रो हो, न नराम्रो। त्यो व्यक्तिको परिस्थिति, अवसर र प्राथमिकताअनुसार लिइने निर्णय हो। तर विदेशमा काम गर्दा कहिलेकाहीँ एउटा विरोधाभास देखा पर्छ—परिवारलाई राम्रो जीवन दिन खोज्दा त्यही परिवारसँग बिताउनुपर्ने समय कम हुन सक्छ।

अभिभावकले छोराछोरीको भविष्यका लागि पैसा कमाउँछन्, तर उनीहरूको बाल्यकालको ठूलो हिस्सा टाढाबाट हेर्न बाध्य हुन सक्छन्। वृद्ध आमाबुवाले सन्तानको सफलतामा गर्व गर्छन्, तर उनीहरूलाई आवश्यक परेको बेला प्रत्यक्ष साथ दिन सम्भव नहुन सक्छ। यस्तो अवस्था सबै परिवारमा समान हुँदैन, तर दूरीले सम्बन्धमा चुनौती ल्याउन सक्ने सम्भावना वास्तविक छ।

त्यसैले प्रश्न विदेश जानु ठीक कि बेठीक भन्ने होइन। प्रश्न हो—हामीले खोजेको जीवनको मूल्य के हो, र त्यसका लागि के-कस्ता त्याग गर्न तयार छौँ?

विदेशमा काम गरेर घर बनाउनु, ऋण तिर्नु र परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्नु ठूलो उपलब्धि हो। तर सम्भव भएसम्म परिवारसँगको सम्बन्ध, भेटघाट, नियमित संवाद र भविष्यमा सँगै बस्ने सम्भावनालाई पनि योजनाको हिस्सा बनाउन सकिन्छ।

जीवनको उद्देश्य भविष्यका लागि पैसा जम्मा गर्नु मात्र होइन। भविष्य निर्माण गर्दै वर्तमानलाई पनि अर्थपूर्ण बनाउनु हो। परिवारलाई सम्पत्ति दिनु महत्त्वपूर्ण छ, तर त्यससँगै माया, समय र आत्मीयता बाँड्न सक्नु पनि उत्तिकै मूल्यवान् छ।

४. काम, पहिचान र व्यक्तिगत सन्तुष्टि

कामले हामीलाई आम्दानी र आत्मनिर्भरता दिन्छ। यसले सीप विकास गर्ने, समस्या समाधान गर्ने र समाजमा योगदान दिने अवसर पनि प्रदान गर्छ। तर जब कामलाई केवल तलबसँग जोडिन्छ, त्यसले दिन सक्ने अन्य अर्थ ओझेलमा पर्न सक्छन्।

शिक्षकले पाठ पढाउनुका साथै विद्यार्थीको सोच निर्माण गर्न सक्छ। स्वास्थ्यकर्मीले उपचार गर्नुका साथै बिरामी र परिवारलाई आशा दिन सक्छ। इन्जिनियरले संरचना निर्माण गर्दा मानिसको सुरक्षा र समुदायको आवश्यकतामा योगदान पुर्‍याउन सक्छ। कामको अर्थ त्यसबाट प्राप्त हुने आम्दानीमा मात्र सीमित हुँदैन; त्यसले अरूको जीवनमा पार्ने प्रभावमा पनि हुन्छ।

यद्यपि सबैले आफ्नो रुचिअनुसारको पेशा रोज्न सक्दैनन्। कतिपय मानिस आर्थिक जिम्मेवारीका कारण कठिन वा मन नपर्ने काम गर्न बाध्य हुन्छन्। त्यसैले कामप्रति उत्साहित हुन नसकेको भन्दै आफूलाई दोष दिनु उचित हुँदैन।

जहाँ सम्भव छ, आफ्नो काममा अर्थ खोज्ने प्रयास गर्न सकिन्छ—नयाँ सीप सिकेर, कामको गुणस्तर सुधारेर, सहकर्मीलाई सहयोग गरेर वा आफ्नो कामले कसलाई फाइदा पुर्‍याउँछ भन्ने बुझेर।

रुचि, क्षमता र आम्दानी दिने काम सधैँ एउटै हुँदैनन्। जीवनको उद्देश्य खोज्नु भनेको मन पर्ने पेशा भेट्टाउनु मात्र होइन; आफूले गर्नुपर्ने कामलाई इमानदारीपूर्वक गर्नु र त्यसबाट जीवनमा के निर्माण भइरहेको छ भन्ने बुझ्नु पनि हो।

५. सामान्य दिनका साना खुसी

हामी प्रायः भविष्यको कुनै ठूलो उपलब्धिपछि खुसी हुने अपेक्षा गर्छौँ। राम्रो जागिर पाएपछि, ऋण तिरेपछि, घर बनाएपछि वा सबै जिम्मेवारी पूरा भएपछि मात्र जीवनको आनन्द लिने सोच बनाउँछौँ। तर एउटा लक्ष्य पूरा भएपछि अर्को लक्ष्य देखा पर्न सक्छ। यसरी खुसीलाई भविष्यमा सारिरहँदा वर्तमान सधैँ प्रतीक्षाको समय बन्न सक्छ।

जीवनको सन्तुष्टि ठूला उपलब्धिमा मात्र निर्भर हुँदैन। परिवारसँग बिहानको चिया पिउनु, साथीसँग मन खोलेर कुरा गर्नु, कुनै कठिन काम सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्नु वा नयाँ कुरा सिक्नु पनि आनन्दका स्रोत हुन्।

नेपाली जीवनमा यस्ता अनुभव प्रशस्त छन्—चाडपर्वमा परिवारसँग भेटघाट, गाउँको शान्त वातावरण, खेतबारीमा गरिएको काम, छिमेकीसँगको आत्मीयता र साथीभाइसँगको सामान्य कुराकानी। सहरको व्यस्त जीवनमा पनि यस्ता सम्बन्ध र अनुभवलाई जोगाउन सकिन्छ।

यी साना खुसीले आर्थिक कठिनाइ वा ठूला समस्याको समाधान गर्दैनन्। तर चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा पनि जीवनका मूल्यवान् पक्षलाई देख्न र अनुभव गर्न मद्दत गर्छन्।

भविष्यका लागि योजना बनाउनु आवश्यक छ, तर भविष्य निर्माण गर्ने क्रममा आजको जीवनलाई बेवास्ता गर्नु आवश्यक छैन।

६. परिवार र सम्बन्धको वास्तविक मूल्य

नेपाली समाजमा परिवारप्रतिको जिम्मेवारी गहिरो छ। आमाबुवाको हेरचाह, जीवनसाथीसँगको सहकार्य र छोराछोरीको भविष्य निर्माणलाई हामी महत्त्व दिन्छौँ। तर कहिलेकाहीँ परिवारको जिम्मेवारीलाई आर्थिक व्यवस्थापनमा मात्र सीमित गरिन्छ।

छोराछोरीको शुल्क तिर्नु, राम्रो शिक्षा दिनु र भविष्यका लागि बचत गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। तर उनीहरूको कुरा सुन्नु, उनीहरूसँग समय बिताउनु, गल्ती गर्दा मार्गदर्शन गर्नु र कठिन अवस्थामा साथ दिनु पनि अभिभावकत्वकै हिस्सा हुन्।

त्यस्तै, जीवनसाथीबीच घरखर्च र जिम्मेवारी बाँड्नुका साथै विश्वास, संवाद र भावनात्मक साथ आवश्यक हुन्छ। वृद्ध आमाबुवालाई आर्थिक सहयोग गर्नु महत्त्वपूर्ण भए पनि उनीहरूसँग नियमित कुरा गर्नु र सम्भव भएसम्म समय बिताउनु पनि अर्थपूर्ण हुन्छ।

सबै परिवार सँगै बस्न सक्दैनन्। रोजगारी, दूरी र आर्थिक अवस्थाले सीमितता ल्याउन सक्छन्। तर नियमित संवाद, भेटघाटको योजना र एकअर्काको जीवनप्रति चासो राख्ने बानीले सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सक्छ।

परिवारको भविष्य बनाउनु भनेको उनीहरूका लागि आवश्यक साधन जुटाउनु मात्र होइन; उनीहरूलाई आफ्नो जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान दिनु पनि हो।

७. स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलन

अर्थपूर्ण जीवनका लागि उद्देश्य र सम्बन्धसँगै शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य पनि आवश्यक हुन्छ। काम र जिम्मेवारीको दबाबमा मानिसले पर्याप्त निद्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि र आरामलाई बेवास्ता गर्न सक्छ। लामो समयसम्म यस्तो जीवनशैली कायम रहँदा काम गर्ने क्षमता र जीवनको आनन्द दुवै प्रभावित हुन सक्छन्।

स्वास्थ्यको हेरचाह गर्न महँगा साधन वा जटिल योजना आवश्यक नहुन सक्छ। आफ्नो क्षमताअनुसार नियमित हिँड्ने, सन्तुलित खाना खाने, पर्याप्त आराम गर्ने र आवश्यक पर्दा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिने बानी उपयोगी हुन्छ।

मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ। तनाव, निराशा वा एक्लोपन महसुस हुँदा विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नु र आवश्यक सहयोग खोज्नु कमजोरी होइन। आफ्ना सीमालाई बुझ्नु र आरामका लागि समय निकाल्नु जीवनका जिम्मेवारीबाट भाग्नु पनि होइन।

आफ्नो स्वास्थ्य जोगाउनु भनेको आफूलाई मात्र प्राथमिकता दिनु होइन। आफ्नो जीवन र जिम्मेवारीलाई दीर्घकालसम्म सम्हाल्न सक्ने आधार तयार गर्नु हो।

८. समाजका लागि उपयोगी हुनु

जीवनको अर्थ व्यक्तिगत खुसीमा मात्र सीमित हुँदैन। हामी परिवार, समुदाय र समाजसँग जोडिएका छौँ। हाम्रो काम र व्यवहारले अरूको जीवनमा प्रभाव पार्छ।

विद्यार्थीलाई मार्गदर्शन गर्नु, छिमेकीलाई आवश्यक पर्दा सहयोग गर्नु, आफ्नो पेशामा इमानदारी अपनाउनु वा स्थानीय समस्याको समाधानमा सहभागी हुनु अर्थपूर्ण योगदानका उदाहरण हुन्।

समाज बदल्न ठूलो पद वा शक्ति आवश्यक पर्ने अवस्था सधैँ हुँदैन। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नु र अपुष्ट हल्ला नफैलाउनु पनि सामाजिक जीवनको गुणस्तर सुधार्ने व्यवहार हुन्।

यसको अर्थ आफ्ना आवश्यकता त्यागेर अरूका लागि मात्र बाँच्नुपर्छ भन्ने होइन। आफ्नो जीवन सम्हाल्दै सकेको योगदान गर्नु हो।

कहिलेकाहीँ जीवनले दिने गहिरो सन्तुष्टि आफूले कति प्राप्त गर्‍यौँ भन्नेभन्दा पनि आफ्नो उपस्थितिले कसैलाई के सहयोग पुग्यो भन्ने कुरामा भेटिन्छ।

९. असफलताबाट सिक्ने र बदलिँदो जीवन स्वीकार गर्ने

जीवन सधैँ योजनाअनुसार चल्दैन। चाहेको जागिर नपाइन सक्छ, व्यवसाय असफल हुन सक्छ, सम्बन्धमा कठिनाइ आउन सक्छ वा वर्षौँको मेहनतपछि पनि अपेक्षित परिणाम नआउन सक्छ।

कुनै एउटा लक्ष्य पूरा नहुनु भनेको जीवन नै अर्थहीन हुनु होइन। असफलताले कहिलेकाहीँ योजना सुधार्ने, नयाँ सीप सिक्ने वा प्राथमिकता पुनर्विचार गर्ने अवसर दिन्छ।

युवावस्थामा करियर र आर्थिक स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। पछि परिवार, स्वास्थ्य, सिर्जनात्मकता वा समाजलाई योगदान दिने कामले बढी अर्थ दिन सक्छ। यस्तो परिवर्तनलाई कमजोरी ठान्नु आवश्यक छैन। मानिसको परिस्थिति र प्राथमिकता समयसँगै बदलिन सक्छन्।

लचकता भनेको सजिलै हार मान्नु होइन। आफूलाई महत्त्वपूर्ण लाग्ने मूल्य कायम राख्दै परिस्थितिअनुसार बाटो बदल्न सक्नु हो।

आफ्नो जीवनको अर्थ कुनै एउटा पद, सम्पत्ति वा उपलब्धिमा मात्र निर्भर नराख्दा कठिन समयमा पनि अघि बढ्ने सम्भावना बलियो हुन्छ।

१०. तुलना होइन, आफ्नै जीवनको समीक्षा

सामाजिक सञ्जालले अरूको जीवनसँग तुलना गर्न सजिलो बनाएको छ। कसैले नयाँ घर किनेको, विदेश भ्रमण गरेको वा पदोन्नति पाएको देख्दा आफ्नो जीवन पछाडि परेको जस्तो लाग्न सक्छ। तर हामी प्रायः अरूको जीवनको एउटा अंश मात्र देखिरहेका हुन्छौँ, उनीहरूको सम्पूर्ण संघर्ष होइन।

अरूबाट सिक्नु उपयोगी छ। तर आफ्नो जीवनको मूल्य अरूको उपलब्धिसँग तुलना गरेर निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन।

बरु आफैँलाई सोध्न सकिन्छ—गत वर्षभन्दा के सिकेँ? आफ्नो स्वास्थ्य वा सम्बन्धमा के सुधार गरेँ? कुन नयाँ सीप विकास गरेँ? आफ्नो मूल्यअनुसार निर्णय लिन कति सफल भएँ?

यस्ता प्रश्नले ध्यान अरूलाई उछिन्नबाट हटाएर आफ्नो जीवन सुधार्न केन्द्रित गर्छन्। सफलता भनेको सधैँ अरूभन्दा अगाडि पुग्नु होइन; आफ्नो परिस्थितिअनुसार अघि बढ्नु र आफ्नो जीवनप्रति क्रमशः बढी सचेत बन्नु पनि हो।

११. आफ्नो जीवनको अर्थ पहिचान गर्ने व्यावहारिक तरिका

जीवनको उद्देश्य पत्ता लगाउन एकैपटक ठूलो निर्णय लिन आवश्यक छैन। नियमित आत्मसमीक्षाबाट सुरुवात गर्न सकिन्छ।

पहिलो, आफूलाई सन्तुष्टि दिने काम र अनुभव पहिचान गर्नुहोस्। कुन काम गर्दा आफूलाई उपयोगी महसुस हुन्छ? कुन सम्बन्धले जीवनमा आत्मीयता दिन्छ? के सिक्दा वा सिर्जना गर्दा आफू उत्साहित हुन्छु?

दोस्रो, आफ्नो क्षमता र वास्तविक परिस्थिति बुझ्नुहोस्। रुचि महत्त्वपूर्ण छ, तर आर्थिक जिम्मेवारी, उपलब्ध अवसर र सीपको विकासलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

तेस्रो, वर्तमान जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा निर्धारण गर्नुहोस्। परिवार, स्वास्थ्य, करियर, आर्थिक सुरक्षा वा व्यक्तिगत विकासमध्ये कुन पक्षलाई अहिले बढी ध्यान दिन आवश्यक छ?

चौथो, एउटा सानो परिवर्तन रोज्नुहोस्। परिवारसँग नियमित समय बिताउने, दैनिक केही समय पढ्ने, नयाँ सीप सिक्ने, स्वास्थ्यमा ध्यान दिने वा अनावश्यक खर्च घटाउने जस्ता कामबाट सुरुवात गर्न सकिन्छ।

पाँचौँ, समयसँगै आफ्नो प्राथमिकताको समीक्षा गर्नुहोस्। जीवनको उद्देश्य स्थिर रहनैपर्छ भन्ने छैन। महत्त्वपूर्ण कुरा आफूले रोजेको जीवनलाई सचेत रूपमा बुझ्नु र आवश्यक पर्दा सुधार गर्नु हो।

निष्कर्ष: जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने जिम्मेवारी

इकिगाइको विचारले हामीलाई जीवनको अर्थ कुनै ठूलो उपलब्धि वा भविष्यको विशेष क्षणमा मात्र खोज्नुपर्दैन भन्ने सम्झाउँछ। अर्थपूर्ण जीवन हामीले रोजेका काम, निभाएका जिम्मेवारी, जोगाएका सम्बन्ध र दैनिक व्यवहारबाट पनि निर्माण हुन्छ।

नेपाली परिवेशमा यसको अर्थ परिवारको जिम्मेवारी त्याग्नु होइन, बरु जिम्मेवारी पूरा गर्ने क्रममा आफूलाई पनि नबिर्सनु हो। आर्थिक सुरक्षा खोज्नु आवश्यक छ, तर स्वास्थ्य, सम्बन्ध र व्यक्तिगत सन्तुष्टिलाई सधैँ पछाडि सार्नु आवश्यक छैन। करियरमा अघि बढ्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर जीवनको मूल्य पद र आम्दानीमा मात्र सीमित हुँदैन।

विदेशमा काम गर्ने व्यक्तिले आर्थिक लक्ष्यसँगै परिवारसँगको सम्बन्धलाई महत्त्व दिन सक्छ। विद्यार्थीले सामाजिक दबाबसँगै आफ्नो रुचि र क्षमताबारे विचार गर्न सक्छ। अभिभावकले सन्तानको भविष्य निर्माणसँगै उनीहरूसँग वर्तमानमा समय बिताउन सक्छन्। आफ्नो पेशामा रहेका मानिसले कामको गुणस्तरसँगै त्यसले समाजमा पार्ने प्रभावलाई पनि ध्यान दिन सक्छन्।

सबैको परिस्थिति फरक हुन्छ, त्यसैले अर्थपूर्ण जीवनको एउटै परिभाषा हुँदैन। कसैका लागि ठूलो सपना पूरा गर्नु यसको आधार हुन सक्छ, कसैका लागि स्थिर र आत्मीय जीवन। महत्त्वपूर्ण कुरा आफ्नो जीवनलाई अरूको अपेक्षाले मात्र होइन, आफ्ना मूल्य, जिम्मेवारी र वास्तविक परिस्थितिका आधारमा पनि निर्देशित गर्नु हो।

हामीले भविष्यका लागि मेहनत गर्नुपर्छ, तर वर्तमानलाई बिर्सेर होइन। परिवारको भविष्य बनाउनुपर्छ, तर सम्बन्धलाई बेवास्ता गरेर होइन। आफ्नो क्षमता विकास गर्नुपर्छ, तर स्वास्थ्य र आत्मसम्मानलाई निरन्तर बलिदान गरेर होइन।

अन्ततः अर्थपूर्ण जीवन भनेको आफूले गर्नुपर्ने काम इमानदारीपूर्वक गर्नु, आफूले माया गर्ने मानिससँग सम्भव भएसम्म समय बिताउनु, आफ्नो क्षमताअनुसार अरूका लागि उपयोगी हुनु र आफूले बाँचिरहेको जीवनलाई सचेत रूपमा अनुभव गर्नु हो।

हामीले बिहान उठ्दा आफ्नो जीवनप्रति कुनै न कुनै उद्देश्य, जिम्मेवारी वा उत्साह महसुस गर्न सक्यौँ भने त्यही अर्थपूर्ण जीवनको सुरुवात हुन सक्छ।