एवम् इन्द्रजित् (Evam Indrajit): जीवनको अर्थ खोजिरहेको एउटा साधारण मानिसको कथा

एवम् इन्द्रजित् (Evam Indrajit): जीवनको अर्थ खोजिरहेको एउटा साधारण मानिसको कथा

१. लेखक र नाटकको पृष्ठभूमि

बादल सरकारले लेखेको Evam Indrajit सन् १९६० को दशकको चर्चित बङ्गाली नाटक हो। यसको शीर्षकलाई अंग्रेजीमा And Indrajit अर्थात् ‘र इन्द्रजित्’ भनेर बुझ्न सकिन्छ। यो नाटक परम्परागत कथाभन्दा फरक छ। यसमा घटनाहरूको रोचक क्रमभन्दा पनि मानिसको जीवन, पहिचान, समाजको दबाब र अस्तित्वको अर्थबारे उठाइएका प्रश्नहरू महत्त्वपूर्ण छन्। यसलाई Absurd Drama र Existentialism सँग सम्बन्धित नाटकका रूपमा चर्चा गरिन्छ। 

२. लेखकको सङ्घर्ष: के लेख्ने र कसको कथा लेख्ने?

नाटकको सुरुवात एउटा लेखकको बेचैनीबाट हुन्छ। ऊ नाटक लेख्न चाहन्छ, तर उसलाई के लेख्ने र कसको जीवनलाई आफ्नो कथाको विषय बनाउने भन्ने कुरा थाहा हुँदैन। उसले वरिपरिका मानिसहरूलाई हेर्छ, तर उनीहरूको जीवनमा नयाँपन भेट्दैन। सबै मानिस उस्तै दिनचर्यामा बाँधिएका देखिन्छन्।

लेखकले महसुस गर्छ कि मानिसहरू जन्मिन्छन्, पढ्छन्, जागिर खान्छन्, विवाह गर्छन्, परिवार बनाउँछन्, छोराछोरी हुर्काउँछन् र अन्ततः बूढा भएर मर्छन्। जीवनको यो क्रम यति परिचित छ कि यसमा नाटक लेख्न लायक नयाँ कुरा के छ भन्ने प्रश्न उठ्छ।

लेखकको यो सङ्घर्ष केवल साहित्य लेख्न नसकेको समस्या होइन। यो आफ्नो वरिपरिको समाजलाई बुझ्न नसकेको र मानिसहरूको वास्तविक जीवनमा अर्थ खोजिरहेको एउटा सर्जकको सङ्घर्ष पनि हो।

३. अमल, विमल र कमल: समाजले बनाएको एउटै जीवन

लेखकले अमल, विमल र कमल नामका पात्रहरूलाई अगाडि ल्याउँछ। उनीहरूको नाम फरक भए पनि जीवनको बाटो लगभग उस्तै छ। उनीहरू समाजले सामान्य र सफल जीवनका रूपमा परिभाषित गरेको मार्गमा हिँड्छन्।

उनीहरू पढ्छन्, जागिर खोज्छन्, विवाह गर्छन्, परिवारको जिम्मेवारी लिन्छन् र सामाजिक अपेक्षाअनुसार जीवन बिताउँछन्। उनीहरू असफल वा खराब मानिस होइनन्। बरु समाजले उनीहरूलाई सामान्य रूपमा सफल मान्न सक्छ। तर नाटकले एउटा असहज प्रश्न उठाउँछ—यदि मानिसले जीवनभर समाजले तोकेको बाटो मात्रै पछ्याउँछ भने उसको आफ्नै पहिचान कहाँ रहन्छ?

अमल, विमल र कमल फरक व्यक्ति भए पनि उनीहरूको जीवनमा स्वतन्त्र छनोटभन्दा सामाजिक नियम र अपेक्षाको प्रभाव बढी देखिन्छ। उनीहरू एउटा निश्चित ढाँचाभित्र जीवन बिताइरहेका हुन्छन्।

यी पात्रमार्फत लेखकले आधुनिक मध्यमवर्गीय समाजको एकनासे जीवन र मानिसहरूमा बढ्दै गएको अनुरूपताको प्रवृत्तिलाई देखाउँछन्। 

४. इन्द्रजित्: प्रश्न गर्ने मानिस

इन्द्रजित् यी पात्रहरूमध्ये फरक देखिन्छ। ऊ आफ्नो जीवनलाई सामान्य मान्दै चुपचाप अघि बढ्न सक्दैन। उसलाई मानिसहरू किन एउटै बाटोमा हिँड्छन्, किन एउटै प्रकारका सपना देख्छन् र किन समाजले बनाएको जीवनशैलीलाई स्वाभाविक मानेर स्वीकार गर्छन् भन्ने प्रश्नले सताउँछ।

ऊ जीवनको अर्थ खोज्छ। उसलाई केवल पढाइ, जागिर, विवाह र परिवारको नियमित क्रमले सन्तुष्ट बनाउन सक्दैन। ऊ सोच्न चाहन्छ कि मानिस जन्मिनुको उद्देश्य के हो र उसले बाँचिरहेको जीवन वास्तवमै उसकै रोजाइ हो कि समाजले उसमाथि थोपरेको बाटो हो।

तर समस्या के छ भने प्रश्न गर्नु र ती प्रश्नको उत्तर पाउनु एउटै कुरा होइन। इन्द्रजित् समाजको सामान्य जीवनबाट असन्तुष्ट छ, तर त्यसको विकल्प पनि स्पष्ट रूपमा भेट्टाउन सक्दैन।

यसरी ऊ एकातिर स्वतन्त्र हुन चाहन्छ र अर्कोतिर समाजबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन सक्दैन। उसको यही आन्तरिक द्वन्द्व नाटकको केन्द्रीय विषय बन्छ।

५. मानसी: प्रेम, आशा र सम्भावनाको प्रतीक

मानसी नाटकको अर्को महत्त्वपूर्ण पात्र हो। उनी इन्द्रजित्को भावनात्मक संसार र जीवनको अर्को सम्भावनासँग जोडिन्छिन्। इन्द्रजित्को जीवनमा प्रेम र सम्बन्धको आकाङ्क्षा छ, तर उसको भित्री असन्तुष्टि र जीवनबारेका प्रश्नहरू सजिलै समाधान हुँदैनन्।

मानसीसँगको सम्बन्धले इन्द्रजित्को जीवनमा आत्मीयता र आशाको सम्भावना देखाउँछ। तर प्रेम मात्रै पर्याप्त हुन्छ कि हुँदैन, सामाजिक संरचनाभित्र रहेर मानिसले साँच्चिकै स्वतन्त्र जीवन बिताउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न पनि बाँकी रहन्छ।

यसरी मानसी केवल प्रेमकथाको पात्र होइनन्। उनी इन्द्रजित्को मनमा रहेको आशा, कल्पना र जीवनको अर्थ खोज्ने यात्रासँग पनि सम्बन्धित छिन्।

६. सामान्य जीवनबाट भाग्ने चाहना

इन्द्रजित्को असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा उसलाई लाग्छ कि अहिलेको सामाजिक परिवेशबाट बाहिर निस्किएमा जीवनको अर्थ भेट्टाउन सकिन्छ। नयाँ ठाउँ, नयाँ अनुभव वा नयाँ वातावरणले उसलाई स्वतन्त्रताको अनुभूति गराउन सक्छ भन्ने आशा रहन्छ।

तर बाहिरी संसार परिवर्तन हुँदैमा मानिसको भित्री समस्या हराउँदैन। आफ्नो परिचित परिवेशबाट टाढा पुगे पनि जीवनका आधारभूत प्रश्नहरू उसको साथमै रहन्छन्।

नाटकले देखाउन खोजेको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष यही हो—मानिसले आफ्नो दुःखको सम्पूर्ण कारण बाहिरी परिस्थितिलाई मात्रै मान्दा जीवनको गहिरो समस्या बुझ्न सक्दैन। समाजका सीमाहरू वास्तविक हुन सक्छन्, तर मानिसको असन्तुष्टि, अपेक्षा र पहिचानको सङ्कट पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

इन्द्रजित् स्वतन्त्र जीवन चाहन्छ, तर स्वतन्त्रताको अर्थ के हो र त्यसलाई कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट गर्न संघर्ष गरिरहन्छ।

७. एउटै चक्रमा घुमिरहेको जीवन

यस नाटकको सबैभन्दा प्रभावशाली विचार जीवनको पुनरावृत्ति हो। मानिसहरू फरक समय र परिस्थितिमा जन्मिए पनि उनीहरूको जीवनका धेरै पक्ष उस्तै देखिन्छन्। पुस्ता परिवर्तन हुन्छ, तर सामाजिक अपेक्षाहरू धेरै हदसम्म दोहोरिइरहन्छन्।

एउटा पुस्ताले आफ्ना छोराछोरीलाई निश्चित जीवनशैली सिकाउँछ। छोराछोरीले हुर्किएपछि त्यही शैलीलाई सामान्य ठान्छन् र अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्छन्। यसरी मानिसहरू आफूले रोजेको जस्तो ठानेको जीवन वास्तवमा पहिले नै स्थापित सामाजिक ढाँचाबाट प्रभावित हुन सक्छ।

इन्द्रजित् यही चक्रबाट बाहिर निस्कन चाहन्छ। तर उसले चक्रलाई चिन्नु र त्यसबाट बाहिर निस्कन सक्नुबीचको कठिनाइ अनुभव गर्छ।

यसैले नाटकले पाठकलाई सोध्छ—हामी वास्तवमै आफ्नो जीवन बाँचिरहेका छौँ, कि अरूले सामान्य ठानेको जीवनलाई प्रश्न नगरी दोहोर्‍याइरहेका छौँ?

८. पहिचानको सङ्कट: म वास्तवमा को हुँ?

नाटकको अर्को प्रमुख विषय Identity Crisis अर्थात् पहिचानको सङ्कट हो। अमल, विमल र कमलको जीवनमा देखिने समानताले व्यक्तिको विशिष्टता हराउन सक्ने सम्भावनालाई प्रस्तुत गर्छ। इन्द्रजित् भने आफ्नो पहिचानलाई सामान्य सामाजिक भूमिकाभन्दा फरक रूपमा बुझ्न चाहन्छ।

तर मानिसको पहिचान केवल उसको इच्छा वा विचारबाट मात्र निर्माण हुँदैन। परिवार, शिक्षा, पेशा, आर्थिक अवस्था र समाजका अपेक्षाहरूले पनि त्यसलाई आकार दिन्छन्।

इन्द्रजित्को समस्या यही हो—ऊ आफूलाई अरूभन्दा फरक ठान्न चाहन्छ, तर आफ्नो जीवनलाई अर्थ दिने स्पष्ट बाटो भेट्टाउन सक्दैन। ऊ आफू को हो भनेर प्रश्न गर्छ, तर त्यसको निश्चित उत्तर प्राप्त गर्दैन।

यसले एउटा गहिरो सत्यतर्फ सङ्केत गर्छ: मानिसको जीवनमा पहिचान खोज्नु आवश्यक छ, तर अरूभन्दा फरक देखिनु मात्रै वास्तविक स्वतन्त्रता होइन। आफूले के विश्वास गर्छौँ, के रोज्छौँ र किन रोज्छौँ भन्ने कुरा बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

९. नाटकको अन्तर्निहित दर्शन: अर्थ नदेखिए पनि जीवन अघि बढ्छ

Evam Indrajit ले जीवनका सबै प्रश्नको स्पष्ट उत्तर दिँदैन। बरु यसले प्रश्नहरूलाई खुला राख्छ। जीवनमा दोहोरिने दिनचर्या छ, समाजका सीमाहरू छन् र मानिसले खोजेको अर्थ सधैँ भेटिँदैन। तर यसबाट जीवनको सम्पूर्ण मूल्य शून्य हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नैपर्छ भन्ने पनि होइन।

मानिसले जीवनको अर्थ कुनै एउटै ठाउँमा तयार अवस्थामा भेट्टाउँछ भन्ने छैन। अर्थ हाम्रो सम्बन्ध, काम, सिर्जना, निर्णय र अनुभवबाट पनि विकसित हुन सक्छ।

इन्द्रजित्को सङ्घर्षले यही विरोधाभास देखाउँछ। ऊ सामान्य जीवन स्वीकार गर्न चाहँदैन, तर पूर्ण रूपमा फरक जीवन कसरी निर्माण गर्ने भन्ने कुरामा अन्योलमा रहन्छ। उसको यात्रा केवल स्वतन्त्रता प्राप्त गर्ने कथा होइन; स्वतन्त्रता, जिम्मेवारी र अर्थ खोज्ने प्रक्रियाको कथा पनि हो।

१०. आजको नेपाली समाजसँग यसको सम्बन्ध

यो नाटकलाई आजको नेपाली समाजसँग जोडेर हेर्दा धेरै प्रश्नहरू स्वाभाविक रूपमा उठ्छन्।

हामीमध्ये धेरैलाई सानैदेखि राम्रो पढ्न, राम्रो जागिर पाउन, विवाह गर्न, घर बनाउन र परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्न सिकाइन्छ। यी लक्ष्य आफैँमा गलत होइनन्। जीवनलाई व्यवस्थित बनाउन यिनको ठूलो महत्त्व छ।

तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन सक्छ, जब हामीले यी लक्ष्य किन पछ्याइरहेका छौँ भनेर कहिल्यै प्रश्न गर्दैनौँ। अरूले सफल मानेको जीवन नै आफ्नो लागि पनि सही हुन्छ भन्ने निश्चित छैन।

कसैले विदेश गएर राम्रो आम्दानी गर्छ, तर परिवारबाट टाढा रहनुपर्दा भावनात्मक मूल्य चुकाउँछ। कसैले प्रतिष्ठित पद पाउँछ, तर आफ्नो कामबाट सन्तुष्ट हुँदैन। कसैले समाजको अपेक्षाअनुसार सबै जिम्मेवारी पूरा गर्छ, तर आफूलाई वास्तवमा के चाहिएको हो भन्ने कुरा बुझ्न पाउँदैन।

यी अनुभवले सबै मानिसको जीवन निरर्थक छ भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्। बरु जीवनको बाहिरी सफलता र भित्री सन्तुष्टिबीच सन्तुलन खोज्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्।

इन्द्रजित्को प्रश्न आज पनि सान्दर्भिक छ—हामीले बनाइरहेको जीवन हाम्रो आफ्नै सचेत छनोट हो, कि अरूले बनाइदिएको बाटोमा प्रश्न नगरी हिँडिरहेका छौँ?

११. पुस्तकबाट सिक्न सकिने मुख्य पाठ

पहिलो पाठ: सामान्य हुनु गलत होइन, तर प्रश्न नगरी बाँच्नु खतरनाक हुन सक्छ। समाजका नियम र परम्पराले जीवनलाई व्यवस्थित बनाउन सक्छन्, तर तिनलाई आफ्ना परिस्थिति र मूल्यअनुसार बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।

दोस्रो पाठ: स्वतन्त्रता भनेको सबै बन्धनबाट भाग्नु मात्र होइन। मानिस समाजमा बसेर पनि आफ्नो विचार, प्राथमिकता र निर्णयबारे सचेत हुन सक्छ।

तेस्रो पाठ: जीवनको अर्थ सबैका लागि एउटै हुँदैन। कसैका लागि परिवार, कसैका लागि सिर्जना, कसैका लागि सेवा र कसैका लागि ज्ञान महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने कुरा बुझ्न समय लाग्न सक्छ।

चौथो पाठ: असन्तुष्टिले प्रश्न जन्माउँछ, तर प्रश्नसँगै निर्णय पनि आवश्यक हुन्छ। जीवनको समस्याबारे सोचिरहनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। सम्भव भएसम्म आफ्ना मूल्यअनुसार व्यवहारिक परिवर्तन गर्नुपर्छ।

पाँचौँ पाठ: अरूको जीवनसँग तुलना गरेर आफ्नो जीवनको मूल्य निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन। मानिसहरूको परिस्थिति, अवसर र प्राथमिकता फरक हुन्छन्। आफ्नो जीवनलाई बुझ्न आफ्नै अनुभव र आवश्यकताप्रति इमानदार हुनुपर्छ।

निष्कर्ष: इन्द्रजित् हामीभित्र पनि छ

Evam Indrajit एउटा पात्रको मात्र कथा होइन। यो आफ्नो जीवनको अर्थ खोजिरहेका मानिसहरूको कथा हो। इन्द्रजित् हामीभित्रको त्यो आवाज हो, जसले कहिलेकाहीँ सोध्छ—के मैले चाहेको जीवन यही हो? म किन यही बाटोमा हिँडिरहेको छु? मैले गर्ने काम, पूरा गर्ने जिम्मेवारी र पछ्याउने सपनाहरूको अर्थ के हो?

जीवनमा जिम्मेवारी पूरा गर्नु, परिवारको हेरचाह गर्नु र भविष्यका लागि परिश्रम गर्नु आवश्यक छ। तर यी सबै गर्दै गर्दा आफूले कस्तो जीवन बाँच्न चाहन्छौँ भन्ने प्रश्नलाई पूर्ण रूपमा बिर्सनु हुँदैन।

नाटकले तयार उत्तर दिनुभन्दा पनि सोच्न बाध्य बनाउँछ। यसले सामान्य जीवनलाई तुच्छ ठान्न सिकाउँदैन; बरु सामान्य जीवनभित्र लुकेका दोहोरिने ढाँचा, सामाजिक दबाब र व्यक्तिगत असन्तुष्टिलाई पहिचान गर्न प्रेरित गर्छ।

मुख्य सन्देश: जीवनको बाटोमा हिँड्नु मात्र पर्याप्त छैन। आफू किन हिँडिरहेका छौँ, त्यो बाटो आफ्नै छनोट हो कि होइन र त्यस यात्रामा आफ्नो पहिचान कहाँ छ भन्ने प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ।