हामी कथाभित्र बाँचिरहेका छौँ
मानिस जन्मिएदेखि नै कथाहरूको बीचमा हुन्छ। परिवार, संस्कृति, धर्म, शिक्षा र समाजले उसलाई संसार बुझ्ने केही कथा दिन्छन्। आफूले संसारलाई आफ्नै आँखाले हेर्न सिक्नुअघि नै संसार कस्तो छ भन्नेबारे धेरै कुरा उसको मनमा बसिसकेका हुन्छन्। तर जीवन सधैँ हामीलाई सुनाइएको कथाजस्तो हुँदैन। आफ्नै अनुभवले कहिलेकाहीँ ती कथासँग मेल खाँदैनन्, र त्यहीँबाट प्रश्न जन्मिन्छ: मैले सुनेको सत्य हो, कि मैले भोगेको? सायद आफ्नै सोचको सुरुवात यहीँबाट हुन्छ।
अनुभव कसरी कथा बन्छ?
हामी कुनै घटना भोग्छौँ। त्यो क्षणमा त्यो केवल अनुभव हुन्छ। तर जब हामी त्यसलाई सम्झन्छौँ, व्याख्या गर्छौँ र अरूलाई सुनाउँछौँ, त्यो कथा बन्छ।अर्को व्यक्तिले त्यो कथा सुन्छ र आफ्नो जीवनसँग जोड्छ। उसले त्यसबाट अर्थ निकाल्छ। पछि उसको आफ्नै अनुभव थपिन्छ र अर्को कथा जन्मिन्छ। यसरी एउटा सरल चक्र बन्छ:
अनुभव → व्याख्या → कथा → विश्वास → नयाँ अनुभव।
मानव सभ्यताको ठूलो हिस्सा शायद यही प्रक्रियाबाट बनेको हो।एउटै घटना, फरक अर्थ ! एउटै घटना देखेका दुई मानिसले पनि दुई फरक कथा सुनाउन सक्छन्। कारण घटना मात्र होइन, त्यसलाई हेर्ने उनीहरूको दृष्टि फरक हुन्छ। एक व्यक्तिका लागि असफलता अन्त्य हुन सक्छ। अर्काका लागि त्यही घटना सिकाइ। घटना एउटै छ, तर त्यसको अर्थ फरक छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ: हामी केवल घटनाहरू बाँच्दैनौँ, हामी ती घटनाहरूको अर्थ पनि निर्माण गर्छौँ।
हामी कथाहरू पढ्छौँ, अनि कथाहरूले हामीलाई पनि बनाउँछन् l पुस्तक पढ्दा हामी कथा बुझिरहेका हुन्छौँ। तर कहिलेकाहीँ त्यो कथाले हाम्रो संसार बुझ्ने तरिका पनि बदलिरहेको हुन्छ।कुनै उपन्यासको पात्रले आफूभित्रको कुनै पक्ष देखाइदिन सक्छ। कुनै दर्शनले पुरानो विश्वासमाथि प्रश्न उठाउन सक्छ। कुनै धार्मिक ग्रन्थले जीवन, मृत्यु वा नैतिकताको अर्थबारे नयाँ दृष्टि दिन सक्छ। त्यसपछि नयाँ अनुभव आउँदा हामी त्यसलाई पहिले पढेका वा सुनेका कथाको आधारमा बुझ्न सक्छौँ। हामी कथाहरू बनाउँछौँ, तर कथाहरूले पनि हाम्रो सोच बनाउँछन्।
हरेक मानिस एउटा नदेखिएको पुस्तक होl प्रत्येक मानिससँग अनुभवहरूको आफ्नै संसार हुन्छ: बाल्यकाल, सम्बन्ध, दुःख, प्रेम, डर, आशा, सफलता, असफलता र अरूलाई कहिल्यै नसुनाएका कुराहरू ।
हामी अरूको जीवनका केही पाना मात्र देख्छौँ। त्यसैले एउटा व्यवहार वा एउटा घटनाबाट सम्पूर्ण मानिसलाई बुझ्न खोज्नु अपूर्ण हुन सक्छ। अझ रोचक कुरा, हामी आफ्नै कथाका मुख्य पात्र भए पनि अरूको कथामा हामी एउटा पात्र मात्र हौँ। हामीले बिर्सिसकेको कुनै भेटघाट अर्को व्यक्तिको स्मृतिमा महत्वपूर्ण अध्याय भएर बाँचेको हुन सक्छ।
कथाको अन्त्य कहाँ हुन्छ? सायद हुँदैन। एउटा पुस्ताले कथा सुनाउँछ। अर्कोले सुन्छ, आफ्नै अनुभवसँग मिलाउँछ र फेरि नयाँ कथा बनाउँछ। यसरी कथा पुस्ताबाट पुस्तामा सर्दै जान्छ, र प्रत्येक पुस्ताले त्यसमा केही थप्छ वा परिवर्तन गर्छ। तर यहाँ एउटा गहिरो प्रश्न उठ्छ: कथाहरूको यो अन्तहीन यात्रामा वास्तविक अनुभव कहाँ हराउँछ? हामीले भोगेको कुरा र त्यसबारे हामीले बनाएको कथा एउटै कुरा होइन। अनुभव घट्छ। स्मृति बाँकी रहन्छ। स्मृतिबाट व्याख्या जन्मिन्छ। व्याख्याबाट कथा। समयसँगै कहिलेकाहीँ कथा अनुभवभन्दा ठूलो बन्न पुग्छ।
कथाभन्दा बाहिर:
सायद हामी कथाबिना बाँच्न सक्दैनौँ। कथाले अनुभवलाई अरूसँग बाँड्न, सम्झन र अर्थ दिन मद्दत गर्छ। तर हरेक अनुभवलाई तुरुन्तै कथा बनाउन आवश्यक पनि छैन। कहिलेकाहीँ कुनै क्षणलाई केवल अनुभव गर्न सकिन्छ। त्यसको अर्थ खोज्नैपर्ने, निष्कर्ष निकाल्नैपर्ने वा अरूलाई सुनाउनैपर्ने आवश्यकता नहुन सक्छ। सायद चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण क्षण त्यतिबेला आउँछ, जब हामी आफ्नै कथालाई पनि हेर्न सक्छौँ र भन्न सक्छौँ: “यो मेरो कथा हो, तर यो सम्पूर्ण सत्य नहुन सक्छ।” त्यसपछि हामी कथालाई अस्वीकार गर्दैनौँ, तर त्यसबाट अलि पर उभिएर हेर्न सक्छौँ। किनकि जीवन केवल हामीले सुनेको कथा होइन। केवल हामीले बनाएको कथा पनि होइन। कथाभन्दा पहिले जीवन थियो। कथापछि पनि जीवन रहिरहन्छ। सायद हामी सबै त्यो अनन्त कथाको केही समयका लागि मात्र एउटा पाना हौँ।
- सुदर्शन
Comments
Post a Comment