कुरआन (Qur’an): मुख्य सन्देश, जीवनदर्शन र मानवीय मूल्यहरू
१. कुरआनको परिचय
कुरआन इस्लाम धर्मको पवित्र ग्रन्थ हो। मुस्लिमहरूको विश्वासअनुसार यो अल्लाहको वाणी हो, जुन पैगम्बर मुहम्मदमाथि फरिश्ता जिब्रिलमार्फत अवतरित भएको थियो। कुरआन अरबी भाषामा छ र यसमा ११४ वटा सूरा अर्थात् अध्याय छन्। यसले मानिसलाई ईश्वरप्रतिको आस्था, नैतिक जीवन, न्याय, करुणा, जिम्मेवारी र परलोकप्रतिको चेतनाबारे मार्गदर्शन गर्छ।
कुरआन केवल धार्मिक अनुष्ठानको पुस्तक होइन; यसले मानिसले आफू, परिवार, समाज र संसारसँग कस्तो सम्बन्ध राख्नुपर्छ भन्ने विषयमा पनि शिक्षा दिन्छ।
२. एक ईश्वर र मानव जीवनको उद्देश्य
कुरआनको केन्द्रीय सन्देश एक ईश्वरमा विश्वास गर्नु हो। इस्लामअनुसार अल्लाह एक मात्र सृष्टिकर्ता र सम्पूर्ण अस्तित्वको स्वामी हुनुहुन्छ। मानिसको जीवन उद्देश्यविहीन छैन। उसले आफ्नो अस्तित्वको अर्थ बुझ्न, असल कर्म गर्न र आफूलाई दिइएको जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
यस दृष्टिकोणले मानिसलाई आफ्नो जीवन केवल धन कमाउने, शक्ति प्राप्त गर्ने वा व्यक्तिगत इच्छा पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नहेर्न प्रेरित गर्छ। जीवनमा नैतिकता, कर्तव्य र अरूप्रतिको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
३. न्याय र समानताको शिक्षा
कुरआनले न्यायलाई महत्त्वपूर्ण नैतिक मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मानिसले आफ्नो पक्षको व्यक्ति होस् वा विपक्षको, धनी होस् वा गरिब, सबैसँग न्यायपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ। व्यक्तिगत स्वार्थ, रिस वा पक्षपातका कारण सत्यलाई छोप्नु हुँदैन।
यसको गहिरो सन्देश के हो भने समाजमा न्याय स्थापित गर्न कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन; मानिसको विवेक र चरित्र पनि न्यायपूर्ण हुनुपर्छ। शक्तिशाली व्यक्तिले कमजोरमाथि अन्याय गर्नु वा आफ्नो फाइदाका लागि सत्यलाई बदल्नु नैतिक रूपमा गलत हो।
४. गरिबप्रति करुणा र सामाजिक जिम्मेवारी
कुरआनले गरिब, अनाथ, असहाय र आवश्यकतामा परेका मानिसप्रति सहयोग र करुणा देखाउन जोड दिन्छ। इस्लाममा जकात अर्थात् निश्चित सर्तअनुसार सम्पत्तिको एक हिस्सा योग्य व्यक्तिलाई दिनुपर्ने व्यवस्था सामाजिक उत्तरदायित्वको महत्त्वपूर्ण उदाहरण हो। सदका अर्थात् स्वेच्छिक दानलाई पनि प्रोत्साहन गरिन्छ।
यसले धनलाई केवल व्यक्तिगत विलासिताको साधनका रूपमा नहेरी समाजप्रतिको जिम्मेवारीसँग जोड्छ। मानिसको सम्पन्नताको वास्तविक अर्थ उसले कति सम्पत्ति जम्मा गर्यो भन्नेमा मात्र होइन, आफ्नो स्रोत र क्षमताबाट अरूको जीवनमा कति सकारात्मक योगदान पुर्यायो भन्नेमा पनि हुन्छ।
५. सत्य, इमानदारी र वचनको मूल्य
कुरआनले सत्य बोल्न, इमानदार हुन, वाचा पूरा गर्न र अरूको अधिकारको सम्मान गर्न सिकाउँछ। झूट, छल, धोका र अनुचित लाभ प्राप्त गर्ने प्रवृत्तिलाई नैतिक रूपमा निन्दा गर्छ।
व्यक्तिगत जीवनदेखि व्यापार, राजनीति र सार्वजनिक जिम्मेवारीसम्म यी मूल्यहरू महत्त्वपूर्ण छन्। विश्वास एकपटक टुटेपछि सम्बन्ध र समाज दुवै कमजोर हुन्छन्। त्यसैले असल जीवनको आधार केवल धार्मिक पहिचान होइन, व्यवहारमा देखिने इमानदारी पनि हो।
६. परिवार, दया र मानवीय सम्बन्ध
कुरआनले आमाबुबाप्रति सद्व्यवहार, पारिवारिक जिम्मेवारी, अनाथको संरक्षण र नातेदारप्रतिको कर्तव्यलाई महत्त्व दिन्छ। पति-पत्नीबीचको सम्बन्धमा पनि अधिकार र जिम्मेवारीका विषयमा मार्गदर्शन पाइन्छ।
यसले मानिसलाई आफ्नो व्यक्तिगत इच्छाभन्दा बाहिर हेर्न र अरूको जीवनमा आफ्नो व्यवहारको प्रभाव बुझ्न प्रेरित गर्छ। परिवार र समाज स्वस्थ हुन प्रेम मात्र पर्याप्त हुँदैन; सम्मान, न्याय, धैर्य र जिम्मेवारी पनि आवश्यक हुन्छन्।
७. ज्ञान, चिन्तन र आत्मपरीक्षण
कुरआनमा सृष्टि, प्रकृति र मानव जीवनबारे विचार गर्न बारम्बार आह्वान गरिएको छ। मानिसले सुनेको वा विश्वास गरेको कुरालाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्ने, आफ्नो व्यवहारमाथि विचार गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने प्रेरणा पाउँछ।
यसको अर्थ मानिसले आफ्नो अहंकारलाई नै अन्तिम सत्य ठान्नु हुँदैन। उसले आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न, अनुभवबाट सिक्न र आफ्नो चरित्र सुधार्न सक्नुपर्छ। ज्ञानको महत्त्व त्यसले मानिसलाई कति विवेकी, न्यायपूर्ण र जिम्मेवार बनाउँछ भन्ने कुरासँग पनि जोडिन्छ।
८. धैर्य, क्षमा र कठिनाइको सामना
जीवनमा दुःख, असफलता, अन्याय र अनिश्चितता आउन सक्छन्। कुरआनले कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्न, ईश्वरमाथि भरोसा गर्न र सम्भव भएसम्म असल कर्म जारी राख्न प्रेरित गर्छ। क्षमा र मेलमिलापलाई पनि महत्त्व दिइएको छ, यद्यपि न्याय र अधिकारको प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु यसको अर्थ होइन।
धैर्य भनेको अन्यायलाई सधैँ चुपचाप सहनु मात्र होइन। कठिन परिस्थितिमा विवेक कायम राख्नु, गलत कामबाट जोगिनु र सही बाटोमा अडिग रहनु पनि धैर्यको हिस्सा हो।
९. सांसारिक जीवन र परलोक
कुरआनअनुसार सांसारिक जीवन अस्थायी हो र मानिसले आफ्ना कर्मका लागि परलोकमा जवाफदेही हुनुपर्छ। यस विश्वासले मानिसलाई आफ्नो व्यवहारको नैतिक परिणामबारे सोच्न प्रेरित गर्छ।
धन, पद, सौन्दर्य र प्रतिष्ठा समयसँगै परिवर्तन हुन सक्छन्। त्यसैले मानिसले क्षणिक उपलब्धिलाई मात्र जीवनको अन्तिम उद्देश्य ठान्नु हुँदैन। आफ्नो कर्म, नियत र अरूप्रतिको व्यवहारलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।
१०. कुरआनको सन्देश र आजको समाज
आज संसारमा आर्थिक असमानता, युद्ध, भ्रष्टाचार, घृणा, धार्मिक विभाजन र शक्तिको दुरुपयोगजस्ता समस्या छन्। कुरआनमा पाइने न्याय, करुणा, इमानदारी, दान र जिम्मेवारीका शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न सके यस्ता समस्याको सामना गर्न नैतिक आधार मिल्न सक्छ।
तर कुनै पनि धर्मग्रन्थको सन्देशलाई बुझ्दा त्यसको ऐतिहासिक सन्दर्भ, भाषिक अर्थ र व्याख्याको विविधतालाई ध्यान दिनुपर्छ। मुस्लिम समुदायभित्र पनि केही विषयको व्याख्या र व्यवहारमा भिन्नता पाइन्छ। त्यसैले कुनै व्यक्तिको व्यवहारका आधारमा सम्पूर्ण धर्म वा त्यसका सबै अनुयायीबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन।
निष्कर्ष
कुरआनको मूल सन्देशलाई केही महत्त्वपूर्ण मूल्यमा समेट्न सकिन्छ—ईश्वरप्रतिको आस्था, न्यायपूर्ण व्यवहार, सत्यप्रतिको निष्ठा, गरिब र असहायप्रतिको करुणा, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, धैर्य र आफ्ना कर्मप्रतिको जवाफदेहिता।
यसको एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा के हो भने मानिसको धार्मिक आस्था उसको व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ। यदि कसैले धर्मको कुरा गर्छ तर अरूमाथि अन्याय गर्छ, कमजोरलाई हेप्छ वा आफ्नो स्वार्थका लागि अरूलाई धोका दिन्छ भने उसको व्यवहार र उसले दाबी गरेको नैतिक आदर्शबीच विरोधाभास हुन्छ।
अन्ततः मानिस कति धार्मिक देखिन्छ भन्ने प्रश्नसँगै उसले कति न्याय गर्छ, कति करुणा देखाउँछ, कति सत्य बोल्छ र अरूको अधिकारलाई कति सम्मान गर्छ भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
Comments
Post a Comment