जब मान्छे कमाउन नसक्ने हुन्छ

जब मान्छे कमाउन नसक्ने हुन्छ

नेपालको एउटा पहाडी गाउँमा एउटा परिवार बस्थ्यो। घरको जेठो छोरो सानैदेखि जिम्मेवार थियो। बुवाको स्वास्थ्य कमजोर थियो, आमाको उमेर ढल्कँदै थियो र भाइबहिनीहरू पढ्दै थिए। घरको आर्थिक अवस्था राम्रो थिएन। त्यसैले उसले आफ्नो रहरभन्दा परिवारको आवश्यकतालाई ठूलो ठान्यो। पढाइ सकेपछि ऊ विदेश गयो। सुरुमा खाडी मुलुकमा काम गर्‍यो, पछि अर्को देश पुग्यो। घाम, पानी, गर्मी र थकान नभनी काम गरिरह्यो। महिनाको अन्त्यमा तलब आउँथ्यो, अनि त्यो पैसा नेपालमा रहेको परिवारको खातामा पुग्थ्यो। उसले आफ्नो लागि धेरै केही राख्दैनथ्यो। आमाको औषधि, भाइको पढाइ, बहिनीको विवाह र गाउँमा बनिरहेको घर नै उसका प्राथमिकता थिए।

वर्षहरू बित्दै गए। गाउँमा उसको चर्चा हुन थाल्यो। घरमा पक्की छाना लाग्यो, आँगनमा मोटरसाइकल आयो, भाइले राम्रो कलेजमा पढ्ने अवसर पायो। छिमेकीहरूले आमालाई भन्थे, “तपाईंको छोरो त भाग्यमानी रहेछ, विदेश गएर परिवारको जीवन नै बदलिदियो।” आमा छोराको प्रशंसा सुन्दा खुसी हुन्थिन्। छोरो पनि टाढै बसेर परिवारको खुसीमा आफ्नो जीवनको अर्थ खोज्थ्यो। उसलाई लाग्थ्यो, आफूले दुःख पाए पनि परिवार सुखी छ भने जीवन सफल छ।

तर विदेशको जीवन सधैँ एउटै गतिमा चल्दैन। एक दिन काम गर्ने ठाउँमा दुर्घटना भयो। उसको शरीरमा गम्भीर चोट लाग्यो। उपचारपछि ऊ बाँच्यो, तर पहिलेजस्तो काम गर्न सक्ने अवस्थामा रहेन। कम्पनीले केही समय उपचारका लागि सहयोग गर्‍यो, त्यसपछि काममा फर्कन नसक्ने भन्दै बिदा गरिदियो। उसको नियमित तलब बन्द भयो। हातमा थोरै बचत थियो, तर उपचार र दैनिक खर्चले त्यो पनि सकिँदै गयो। वर्षौँसम्म अरूका लागि कमाएको मान्छे अब आफ्नै भविष्यबारे अनिश्चित थियो।

सुरुका केही दिन परिवारले फोन गरेर उसको स्वास्थ्य सोध्यो। आमाले रुँदै भनिन्, “छोरा, तँ चाँडै निको हो। पैसा पछि कमाउँला, पहिले तँ ठीक हुनुपर्छ।” ती शब्द सुनेर उसको आँखाबाट आँसु झरे। उसलाई लाग्यो, संसारमा आफूले गुमाउन नहुने सबैभन्दा ठूलो कुरा अझै आफूसँग छ, परिवारको माया। तर समय बित्दै जाँदा फोनका कुराहरू बदलिन थाले। पहिले उसको स्वास्थ्यबारे सोध्ने परिवारले अब घरको ऋण, भाइको शुल्क र दैनिक खर्चका कुरा बढी गर्न थाल्यो। श्रीमतीले पनि आफ्नो विवशता सुनाउन थालिन्। घरखर्च धान्न गाह्रो भइरहेको थियो। उसलाई कसैले खुलेर दोष दिएको थिएन, तर सबैका कुराभित्र एउटा अनकहा प्रश्न लुकेको थियो, “अब के हुन्छ?”

केही महिनापछि ऊ नेपाल फर्कियो। विमानस्थलमा उसलाई लिन परिवारबाट कोही आएन। घर पुग्दा आमाले अँगालो हालिन्, तर उनको अनुहारमा खुसीसँगै चिन्ता पनि थियो। श्रीमतीले खाना दिइन्, छोराछोरीले केही बेर उसँग खेले, अनि आफ्नै संसारमा फर्किए। ऊ घरको त्यही कोठामा बस्न थाल्यो, जुन बनाउन उसले वर्षौँसम्म विदेशमा पसिना बगाएको थियो। भित्तामा नयाँ रङ थियो, छानामा टिन थिएन, पक्की ढलान थियो। तर त्यो घरभित्र उसलाई पहिलेको जस्तो आफ्नो उपस्थिति महसुस हुन छाड्यो। पहिले उसको अनुपस्थितिमा घर चलाउन गाह्रो थियो, अहिले उसको उपस्थितिमा घर चलाउन गाह्रो हुन थालेको थियो।

दिनहरू बित्दै गए। गाउँका मानिसहरू भेट्न आउँथे र सोध्थे, “अब फेरि कहिले विदेश जाने?” कसैले काम खोजिदिने कुरा गर्थ्यो, कसैले केही सानो व्यवसाय सुरु गर्न सुझाव दिन्थ्यो। ऊ पनि काम गर्न चाहन्थ्यो, तर शरीरले साथ दिँदैनथ्यो। ऊ दिनभरि घरको आँगनमा बस्थ्यो। छोराले कहिलेकाहीँ सोध्थ्यो, “बुवा, तपाईं अब काममा जानुहुन्न?” उसले मुस्कुराउँदै भन्थ्यो, “जान्छु बाबु, शरीर ठीक भएपछि।” तर उसलाई थाहा थियो, त्यो जवाफमा आशाभन्दा बढी असहायता थियो।

बिस्तारै घरका कुराकानीमा उसको नाम आउन छाड्यो। परिवारले योजना बनाउँदा उसलाई सोध्न आवश्यक ठान्न छाड्यो। खर्चको कुरा उठ्दा उसको मौनता सबैलाई असहज लाग्थ्यो। उसले कुनै बेला तलब पठाएर पूरा गरेको जिम्मेवारी अहिले घरको आर्थिक बोझ बनेर उसको अगाडि उभिएको थियो। कसैले उसलाई घरबाट निकाल्न खोजेको थिएन, कसैले उसलाई घृणा गर्छु पनि भनेको थिएन। तर ऊ आफ्नै घरमा अनावश्यक भएको अनुभूति गर्न थालेको थियो। ऊ त्यही मान्छे थियो, जसको पसिनाले घर बनेको थियो, तर अब त्यो घरमा उसको मूल्य के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर कसैसँग थिएन।

एक साँझ ऊ आँगनको कुनामा बसेर पुरानो तस्बिर हेरिरहेको थियो। तस्बिरमा ऊ विदेश जानुअघिको जवान मान्छे थियो। आमाको काँधमा हात राखेको, श्रीमतीसँग मुस्कुराएको र सानो छोरालाई काखमा बोकेको। उसले तस्बिरमा आफ्नो अनुहार छोयो। शरीर बदलिएको थियो, कमाउने क्षमता हराएको थियो, तर मन त उही थियो। उसलाई अझै आमाको माया चाहिन्थ्यो, श्रीमतीसँग दुई शब्द खुलेर बोल्न मन लाग्थ्यो, छोराछोरीसँग समय बिताउन मन लाग्थ्यो। तर परिवारले उसको शरीरको असमर्थता देखिरहेको थियो, मनभित्रको पीडा होइन।

केही दिनपछि उसले फेरि विदेश जाने निर्णय गर्‍यो। परिवारले उसलाई रोक्न खोजेन। बरु सबैले आफ्नो-आफ्नो कारणले त्यो निर्णयलाई उचित ठाने। उसले पुरानो झोला निकाल्यो, केही लुगा राख्यो र घरबाट निस्कियो। आँगनमा उभिएकी आमाले सोधिन्, “बाबु, फेरि जानैपर्छ?” उसले आमाको हात समातेर भन्यो, “घरमा बसेर तपाईंहरूलाई दुःख दिनुभन्दा बाहिरै केही गर्छु।” आमा रोइन्। तर उसले आफ्नो आँसु लुकायो, किनकि ऊ जीवनभरि परिवारको दुःख कम गर्न खोज्ने मान्छे थियो, आफ्नो दुःख देखाउन सिकेको थिएन।

बस छुट्ने बेला उसले घरतिर फर्केर हेर्‍यो। त्यो घर उसकै पसिनाले बनेको थियो। त्यस घरका भित्ताहरूमा उसको जवानी थियो, छानामुनि उसका अधुरा सपना थिए, आँगनमा उसका छोराछोरीको भविष्य थियो। तर उसलाई त्यहाँ बसिरहने अधिकार कमाएको पैसासँगै सकिएको जस्तो लाग्यो। ऊ फेरि त्यही बाटो लाग्यो, जहाँ उसको शरीरले दुःख पाउँथ्यो, तर कम्तीमा उसलाई नकमाएको मान्छे भनेर कसैले हेर्दैनथ्यो।

बस अगाडि बढ्यो। गाउँका घरहरू टाढिँदै गए। झ्यालबाट बाहिर हेर्दै उसले सोच्यो, “म त उही मान्छे हुँ। मेरो शरीरले पहिलेझैँ काम गर्न नसक्दैमा म कसरी अर्कै मान्छे भएँ? मैले परिवारलाई माया गर्न छाडेको छैन, तर अब उनीहरूले मलाई पहिलेझैँ हेर्न किन सक्दैनन्?”

उसको प्रश्नको उत्तर बसको आवाजमा हरायो।

त्यो दिन उसले विदेश मात्र छाडेको थिएन, आफ्नै घरमा आफूले पाएको स्थान पनि छाडेको थियो। ऊ फेरि कमाउन जाँदै थियो, तर यसपटक परिवारको भविष्य बनाउन मात्र होइन, आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्न पनि।

कहिलेकाहीँ मान्छे कीरामा रूपान्तरण हुन शरीर बदलिनुपर्दैन। ऊ अरूका लागि उपयोगी रहन नसक्ने दिनदेखि नै आफ्नै घरमा अपरिचित बन्न थाल्छ।