भूमिगत संसारका टिपोटहरू (Notes from Underground)

भूमिगत संसारका टिपोटहरू (Notes from Underground)

लेखक: फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्की

१. समाजबाट टाढिएको एउटा मानिस

Notes from Underground सन् १८६४ मा प्रकाशित रूसी साहित्यको प्रसिद्ध दार्शनिक कृति हो। यसको मुख्य पात्र एक पूर्व सरकारी कर्मचारी हो, जो समाजबाट टाढिएर एक्लो जीवन बिताइरहेको हुन्छ। ऊ मानिसहरूप्रति अविश्वास गर्छ र समाजका नियम, नैतिकता तथा मानिसहरूको व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउँछ। उसलाई लाग्छ, मानिसहरू बाहिरबाट सभ्य र बुद्धिमान् देखिए पनि उनीहरूको भित्री संसार स्वार्थ, घमण्ड, ईर्ष्या र कमजोरीले भरिएको हुन्छ। तर विडम्बना के छ भने, अरूको कमजोरी देख्ने ऊ आफ्नै कमजोरीबाट मुक्त हुन सक्दैन।

२. धेरै सोच्नु पनि दुःखको कारण बन्न सक्छ

मुख्य पात्र अत्यन्त धेरै सोच्छ। कुनै निर्णय लिनुअघि उसले त्यसका सम्भावित परिणामहरू बारम्बार कल्पना गर्छ। आफूले गर्ने काम सही छ कि गलत, अरूले आफूलाई कसरी हेर्लान् र आफ्नो व्यवहारले के असर पार्ला भन्ने प्रश्नहरूमा ऊ अल्झिरहन्छ। अन्ततः ऊ निर्णय लिन सक्दैन र जीवनमा अगाडि बढ्न पनि सक्दैन। कहिलेकाहीँ आफू अपमानित भएको महसुस गर्छ, तर त्यसको प्रतिवाद गर्ने साहस जुटाउन सक्दैन। पछि त्यही घटनालाई मनमा दोहोर्‍याउँदै आफैँलाई पीडा दिइरहन्छ। यसरी उसको बुद्धि र चेतना उसलाई मुक्त गर्ने साधन बन्नुको सट्टा कैद गर्ने पर्खाल बन्छन्।

३. मानिस सधैँ तर्कअनुसार चल्दैन

यस कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण विचार के हो भने मानिस सधैँ आफ्नो फाइदा हुने काम मात्र गर्दैन। कहिलेकाहीँ उसले आफूलाई हानि पुग्ने निर्णय पनि जानाजानी गर्छ, केवल आफू स्वतन्त्र छु भन्ने प्रमाणित गर्न। यदि मानिसको हरेक इच्छा, व्यवहार र निर्णयलाई तर्क तथा गणनाका आधारमा पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिन्छ भने मानिसको स्वतन्त्र इच्छाको अर्थ के रहन्छ? यही प्रश्नमार्फत लेखकले मानिस कुनै गणितीय सूत्र होइन भन्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्। मानिस कहिलेकाहीँ तर्कको विपरीत जान्छ, आफ्नै हितविरुद्ध उभिन्छ र अरूले अपेक्षा नगरेको निर्णय गर्छ। उसको व्यवहारमा बुद्धि मात्र होइन, भावना, अहंकार, कुण्ठा र विद्रोहले पनि भूमिका खेल्छन्।

४. अपमान, अहंकार र प्रतिशोध

मुख्य पात्र अरू मानिसहरूले आफूलाई सम्मान गरून् भन्ने चाहन्छ। तर ऊ आफैँलाई कमजोर ठान्छ र अरूको नजरमा आफ्नो स्थानबारे अत्यधिक संवेदनशील हुन्छ। कसैले बेवास्ता गर्दा वा अपमान गर्दा ऊ त्यस घटनालाई सजिलै बिर्सन सक्दैन। बाहिरबाट चुप लागे पनि भित्रभित्रै प्रतिशोधको कल्पना गर्छ। ऊ अरूको घमण्डको आलोचना गर्छ, तर आफ्नै अहंकारबाट मुक्त हुन सक्दैन। उसलाई सम्मान चाहिन्छ, तर अरूसँग सहज सम्बन्ध बनाउन सक्दैन। ऊ समाजबाट टाढा बस्छ, तर समाजले आफूलाई स्वीकार गरोस् भन्ने अपेक्षा पनि राख्छ। यही विरोधाभासले उसको जीवनलाई झन् जटिल बनाउँछ।

५. प्रेम चाहन्छ, तर नजिकिन डराउँछ

कथाको दोस्रो भागमा मुख्य पात्रका विगतका घटनाहरू प्रस्तुत गरिएका छन्। एउटा रात्रिभोजमा ऊ पुराना परिचितहरूसँग आफ्नो स्थान स्थापित गर्न खोज्छ, तर उसको व्यवहारले परिस्थिति झन् असहज बनाउँछ। उसले सम्मान पाउन खोज्दा उल्टै अपमानित भएको महसुस गर्छ। त्यसपछि उसको भेट लिजा नामकी युवतीसँग हुन्छ। लिजा कठिन परिस्थितिमा बाँचिरहेकी हुन्छिन्। मुख्य पात्रले उनीसँग जीवन, दुःख, प्रेम र भविष्यबारे कुरा गर्छ। उसले लिजालाई राम्रो जीवनको सम्भावना देखाउँछ र उनीप्रति सहानुभूति व्यक्त गर्छ।

जब लिजा वास्तवमै उसलाई भेट्न आउँछिन्, तब मुख्य पात्रले आफ्नै कमजोरी र असुरक्षाको सामना गर्नुपर्छ। ऊ उनीसँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गर्न चाहन्छ, तर आफ्नो वास्तविक अवस्था देखिने डरले कठोर व्यवहार गर्छ। लिजाले उसमा रहेको पीडा बुझ्ने प्रयास गर्दा पनि ऊ आफ्नो अहंकार त्याग्न सक्दैन। अन्ततः उसले सम्भावित आत्मीय सम्बन्धलाई समेत चोट पुर्‍याउँछ। यस घटनाले मानिस कहिलेकाहीँ आफूले सबैभन्दा बढी चाहेको कुरालाई आफ्नै व्यवहारले नष्ट गर्छ भन्ने सत्य देखाउँछ।

६. आफ्नै मनभित्र कैद भएको मानिस

मुख्य पात्रको सबैभन्दा ठूलो समस्या समाज मात्र होइन, ऊ आफैँ पनि हो। ऊ अरूलाई दोष दिन्छ, तर आफ्नो जीवन परिवर्तन गर्न सक्दैन। ऊ प्रेम चाहन्छ, तर प्रेम स्वीकार गर्न डराउँछ। ऊ सम्मान खोज्छ, तर आफ्नै व्यवहारले अरूलाई टाढा बनाउँछ। उसले आफ्नो कमजोरी देख्न सक्छ, तर त्यसलाई सुधार्ने साहस जुटाउन सक्दैन। आत्मविश्लेषणले उसलाई आफ्ना कमजोरीबारे सचेत बनाउँछ, तर त्यो चेतनालाई परिवर्तनमा बदल्न सक्दैन। यही कारण उसको भूमिगत संसार कुनै भौतिक ठाउँ होइन। त्यो उसको मनभित्र बनेको एकान्त, कुण्ठा, डर, अहंकार र पश्चात्तापको संसार हो।

७. कृतिका मुख्य सन्देशहरू

यस कृतिले अत्यधिक सोचाइले मानिसलाई निर्णयहीन बनाउन सक्छ भन्ने देखाउँछ। आफूलाई बुझ्ने प्रयास आवश्यक भए पनि निरन्तर आत्मविश्लेषणमा अल्झिएर जीवनबाट टाढिनु समाधान होइन। मानिस विरोधाभासले भरिएको हुन्छ। आफूले के चाहन्छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि ऊ कहिलेकाहीँ त्यसको विपरीत व्यवहार गर्छ। अहंकार र असुरक्षाले आत्मीय सम्बन्धलाई नष्ट गर्न सक्छन्। त्यसैगरी, आफ्नो कमजोरी चिन्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई बदल्ने साहस पनि आवश्यक हुन्छ। कहिलेकाहीँ मानिसको एक्लोपन बाहिरी परिस्थितिले मात्र सिर्जना गरेको हुँदैन, उसले आफैँ बनाएको दूरी र अविश्वासले पनि त्यसलाई गहिरो बनाएको हुन्छ।

८. नेपाली समाजसँग जोडेर हेर्दा

हाम्रो समाजमा पनि धेरै मानिस आफ्नो वास्तविक इच्छा लुकाएर बाँच्छन्। अरूले के भन्लान् भन्ने डरले आफ्नो निर्णय गर्न सक्दैनन्। परिवार, समाज र प्रतिष्ठाको दबाबमा आफूलाई खुसी नबनाउने बाटो रोज्छन्। कतिपय मानिस आफ्ना दुःख कसैलाई सुनाउन चाहन्छन्, तर कमजोरी देखिने डरले मन खोल्न सक्दैनन्। बाहिरबाट सफल र बलियो देखिने मानिस पनि भित्रभित्रै एक्लोपन र असन्तुष्टिसँग संघर्ष गरिरहेको हुन सक्छ।

विदेशमा काम गर्ने र परिवारबाट टाढा बस्ने मानिसको जीवनमा पनि यस्ता मानसिक द्वन्द्व देखिन सक्छन्। ऊ परिवारका लागि राम्रो भविष्य बनाउन चाहन्छ, तर त्यही उद्देश्य पूरा गर्ने क्रममा परिवारसँग बिताउनुपर्ने वर्तमान समय गुमाइरहेको हुन सक्छ। आर्थिक सफलता र पारिवारिक जिम्मेवारी महत्त्वपूर्ण भए पनि जीवनको अर्थ भविष्यका लागि मात्र संघर्ष गर्नु होइन, वर्तमानका सम्बन्ध र अनुभवलाई पनि महत्त्व दिनु हो। यो उपन्यासको पात्र र यस्तो जीवनबीच प्रत्यक्ष समानता नभए पनि दुवैलाई जोड्ने प्रश्न एउटै छ: हामीले जीवन राम्रो बनाउन खोज्दा कतै बाँच्नुपर्ने जीवन नै पछाडि छोडिरहेका त छैनौँ?

निष्कर्ष

Notes from Underground ले हामीलाई एउटा असहज सत्यसँग सामना गराउँछ: मानिसको सबैभन्दा ठूलो शत्रु सधैँ बाहिरी संसार हुँदैन। कहिलेकाहीँ उसको आफ्नै अहंकार, डर, कुण्ठा र अनिर्णयले उसलाई बन्दी बनाइरहेको हुन्छ। आफूलाई बुझ्नु आवश्यक छ, तर आफूलाई बुझ्ने नाममा जीवनबाट भाग्नु समाधान होइन। गल्ती स्वीकार गर्नु, अरूसँग आत्मीय सम्बन्ध बनाउन सिक्नु र परिवर्तनका लागि कदम चाल्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

यस कृतिको मूल प्रश्न यही हो: हामी साँच्चै स्वतन्त्र भएर बाँचिरहेका छौँ, कि आफ्नै मनले बनाएको भूमिगत संसारमा कैद छौँ?