The Selfish Gene

The Selfish Gene

लेखक: Richard Dawkins (रिचर्ड डकिन्स)

१. पुस्तकको परिचय (Introduction)

The Selfish Gene सन् १९७६ मा प्रकाशित रिचर्ड डकिन्सको प्रसिद्ध वैज्ञानिक पुस्तक हो। यस पुस्तकले विकासवाद (Evolution) लाई जीन (Gene) को दृष्टिकोणबाट बुझाउने प्रयास गर्छ। यसले जीवहरू किन बाँच्छन्, किन प्रजनन गर्छन्, किन आफ्ना सन्तानको हेरचाह गर्छन् र किन कहिलेकाहीँ अरूलाई सहयोग गर्छन् भन्ने प्रश्नहरूको नयाँ व्याख्या प्रस्तुत गर्छ।

सामान्यतया हामी मानिस, जनावर वा प्रजाति आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्ष गर्छन् भन्ने दृष्टिकोणबाट विकासवादलाई बुझ्छौँ। तर डकिन्सले विकासवादी प्रक्रियालाई जीनको दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रस्ताव गर्छन्। उनका अनुसार, पुस्तौँसम्म टिकिरहने र आफ्नो प्रतिलिपि अर्को पुस्तामा पुर्‍याउन सफल हुने जीनहरू प्राकृतिक छनोटको प्रक्रियामा फैलिँदै जान्छन्।

पुस्तकको शीर्षकमा रहेको Selfish अर्थात् ‘स्वार्थी’ शब्दलाई शाब्दिक अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। जीनमा मानिसमा जस्तो चेतना, इच्छा वा नैतिक सोच हुँदैन। जीनलाई स्वार्थी भन्नुको अर्थ तिनको प्रभावबाट विकसित हुने व्यवहारले आफ्नो प्रतिलिपि अर्को पुस्तामा पुर्‍याउन सहयोग गर्न सक्छ भन्ने हो।

मुख्य विचार: विकासवादलाई बुझ्न जीवको व्यवहार मात्र होइन, त्यसको पछाडि रहेको आनुवंशिक जानकारी र प्राकृतिक छनोटको प्रक्रियालाई पनि बुझ्नुपर्छ।

२. प्राकृतिक छनोट र जीनको भूमिका (Natural Selection and Genes)

चार्ल्स डार्विनले प्रस्तुत गरेको प्राकृतिक छनोटको सिद्धान्तअनुसार, कुनै वातावरणमा बाँच्न र प्रजनन गर्न सहयोग गर्ने वंशानुगत विशेषता भएका जीवहरूले औसतमा बढी सन्तान उत्पादन गर्न सक्छन्। समयसँगै ती विशेषता जनसङ्ख्यामा फैलिन सक्छन्।

डकिन्सले यही प्रक्रियालाई जीनको दृष्टिकोणबाट व्याख्या गर्छन्। जीन भनेको जीवको वंशानुगत जानकारीको एकाइ हो। DNA मा रहेको यो जानकारीले जीवका विशेषता र विकासलाई प्रभावित गर्छ।

कुनै जीनले जीवको अस्तित्व वा प्रजनन सफलतामा सहयोग पुर्‍याउने विशेषता विकास गर्न योगदान दिन सक्छ भने त्यो जीन पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छ। तर कुनै जीनको प्रभाव सधैँ एउटै हुँदैन। वातावरण, अन्य जीन र जीवको सम्पूर्ण जैविक संरचनाले पनि परिणाममा प्रभाव पार्छन्।

यस दृष्टिकोणमा जीवलाई जीनको प्रतिलिपि अर्को पुस्तामा पुर्‍याउन सहयोग गर्ने जैविक संरचनाका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। डकिन्सले जीवलाई जीनको ‘वाहन’ (Vehicle) का रूपमा व्याख्या गर्छन्।

यसको अर्थ जीवको कुनै उद्देश्यपूर्वक निर्माण गरिएको हो भन्ने होइन। बरु लामो विकासवादी इतिहासमा जीनको प्रसारसँग मेल खाने विशेषता भएका जीवहरू प्राकृतिक छनोटबाट विकसित भएका हुन् भन्ने हो।

३. जीन किन ‘स्वार्थी’ भनिन्छ? (Why Are Genes Called Selfish?)

पुस्तकको सबैभन्दा चर्चित विचार यही हो। जीनलाई स्वार्थी भनिनुको कारण तिनमा सचेत स्वार्थ हुन्छ भन्ने होइन। प्राकृतिक छनोटले आफ्नो प्रतिलिपि फैलाउन सफल हुने जीनहरूलाई पुस्तौँसम्म कायम रहने अवसर दिन्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै आनुवंशिक विशेषताले जीवलाई रोगबाट बचाउन, खाना खोज्न वा प्रजनन गर्न सहयोग गर्छ भने त्यस्तो विशेषता भएका जीवहरूले केही परिस्थितिमा बढी सन्तान उत्पादन गर्न सक्छन्। परिणामस्वरूप उक्त विशेषतासँग सम्बन्धित जीन अर्को पुस्तामा बढी फैलिन सक्छ।

तर यसको अर्थ सबै जीनले सधैँ जीवको हित गर्छन् भन्ने होइन। कुनै जीनले एउटा पक्षमा लाभ र अर्को पक्षमा हानि पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैगरी, एउटै जीनको प्रभाव विभिन्न वातावरणमा फरक हुन सक्छ।

जीनको ‘स्वार्थ’ भन्ने शब्दले प्राकृतिक छनोटको परिणामलाई बुझाउँछ, कुनै नैतिक गुण वा सचेत निर्णयलाई होइन।

महत्त्वपूर्ण कुरा: जीन स्वार्थी हुन सक्छन् भन्ने विकासवादी व्याख्याबाट मानिस स्वार्थी हुनुपर्छ भन्ने नैतिक निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

४. सहयोग र परोपकार कसरी विकसित हुन्छ? (How Does Altruism Evolve?)

यदि प्राकृतिक छनोटले जीनको प्रसारलाई प्राथमिकता दिन्छ भने जनावर वा मानिसले अरूलाई सहयोग किन गर्छन्? आफ्नो फाइदा मात्र हेर्नुपर्ने होइन र?

डकिन्सले यस प्रश्नको उत्तर दिन नातागत छनोट (Kin Selection) र समावेशी अनुकूलता (Inclusive Fitness) जस्ता विकासवादी अवधारणाको चर्चा गर्छन्।

नातागत छनोट (Kin Selection)

आफ्ना नजिकका नातेदारसँग धेरै जीन साझा हुने भएकाले उनीहरूलाई सहयोग गर्दा साझा जीन अर्को पुस्तामा पुग्ने सम्भावना बढ्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै जनावरले आफ्ना सन्तानलाई खाना खुवाउँछ वा खतराबाट जोगाउँछ भने त्यसले आफ्नो प्रजनन सफलतामा सहयोग गर्छ। कतिपय अवस्थामा दाजुभाइ, दिदीबहिनी वा अन्य नातेदारलाई सहयोग गर्ने व्यवहार पनि विकासवादी दृष्टिले लाभदायक हुन सक्छ।

यसलाई सहयोगको हरेक घटना जीनले प्रत्यक्ष रूपमा ‘निर्णय’ गरेको हो भन्ने अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। यो व्यवहारको विकास कसरी हुन सक्छ भन्ने व्याख्या हो।

समावेशी अनुकूलता (Inclusive Fitness)

समावेशी अनुकूलताले कुनै जीवको विकासवादी सफलतालाई आफ्नै सन्तान उत्पादनबाट मात्र होइन, नातेदारहरूको प्रजनन सफलतामा पुर्‍याएको प्रभावबाट पनि हेर्छ।

यसले केही अवस्थामा आफ्ना नातेदारलाई सहयोग गर्ने व्यवहार कसरी प्राकृतिक छनोटबाट विकसित हुन सक्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ।

तर मानिसले परिवारलाई माया गर्नु केवल आनुवंशिक कारणले मात्र हो भन्नु गलत हुन्छ। मानिसको व्यवहारमा भावना, संस्कृति, अनुभव, सामाजिक सम्बन्ध, नैतिकता र सचेत निर्णयको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ।

५. पारस्परिक सहयोग (Reciprocal Altruism)

सहयोग केवल नातेदारबीच मात्र सीमित हुँदैन। कहिलेकाहीँ नजिकको आनुवंशिक सम्बन्ध नभएका जीवहरूबीच पनि सहयोग विकसित हुन सक्छ।

पारस्परिक सहयोग (Reciprocal Altruism) भन्नाले एउटा जीवले अर्को जीवलाई सहयोग गर्दा भविष्यमा त्यसबाट सहयोग प्राप्त हुने सम्भावना रहने अवस्थालाई बुझिन्छ।

उदाहरणका लागि, केही सामाजिक जनावरहरूले एकअर्कालाई खाना खोज्न, खतरा पहिचान गर्न वा परजीवी हटाउन सहयोग गर्न सक्छन्। दीर्घकालीन सम्बन्धमा सहयोग आदानप्रदानले दुवै पक्षलाई लाभ पुर्‍याउन सक्छ।

मानव समाजमा पनि विश्वास, सहकार्य र पारस्परिक सहयोगले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। तर मानिसबीचको सहयोगलाई केवल स्वार्थको आदानप्रदानमा सीमित गर्न मिल्दैन। मानिसले अपरिचित व्यक्तिलाई पनि सहयोग गर्न सक्छ, कुनै प्रतिफल नपाउने अवस्थामा पनि परोपकार गर्न सक्छ।

डकिन्सको पुस्तकले सहयोग र परोपकारको विकासवादी आधार बुझ्न मद्दत गर्छ; यसले मानिसका सबै नैतिक व्यवहारको पूर्ण व्याख्या भने गर्दैन।

६. प्राकृतिक छनोट र प्रतिस्पर्धा (Competition and Natural Selection)

प्राकृतिक छनोटलाई प्रायः संघर्ष र प्रतिस्पर्धासँग जोडेर बुझिन्छ। सीमित स्रोत, खाना, सुरक्षित बासस्थान र प्रजननका अवसरका कारण जीवहरूबीच प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ।

तर विकासवादमा प्रतिस्पर्धा मात्र हुँदैन। सहयोग, सहजीवन र परस्पर निर्भरता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

कुनै जीवले एक्लैभन्दा समूहमा बसेर राम्रोसँग बाँच्न सक्छ। सामाजिक कीराहरू, चराहरू र स्तनधारी जनावरका विभिन्न प्रजातिमा सहयोगका जटिल स्वरूप पाइन्छन्।

जीनको दृष्टिकोणले यी व्यवहारलाई पनि विकासवादी सफलतासँग जोडेर बुझ्न खोज्छ। कुनै अवस्थामा प्रतिस्पर्धात्मक व्यवहार लाभदायक हुन सक्छ भने अर्को अवस्थामा सहयोगले बढी लाभ पुर्‍याउन सक्छ।

त्यसैले प्राकृतिक छनोटको अर्थ सबै जीव सधैँ एकअर्काका शत्रु हुन् भन्ने होइन। कुन व्यवहार लाभदायक हुन्छ भन्ने कुरा वातावरण, सम्बन्ध र परिस्थितिमा निर्भर गर्छ।

७. जीन र जीवबीचको सम्बन्ध (Genes and Organisms)

जीनले जीवका विशेषता विकास हुन प्रभाव पार्छन्, तर कुनै जीवको सम्पूर्ण व्यवहार एउटै जीनले निर्धारण गर्दैन।

जीवको विकासमा धेरै जीन, वातावरण, पोषण, सिकाइ र अनुभवको संयुक्त प्रभाव हुन्छ। मानिसमा त भाषा, संस्कृति, सामाजिक संरचना र व्यक्तिगत निर्णयले पनि व्यवहारलाई आकार दिन्छन्।

यसैले कुनै मानिसको स्वभाव, सफलता वा असफलतालाई जीनले मात्र निर्धारण गर्छ भन्नु वैज्ञानिक रूपमा अत्यधिक सरलीकरण हुन्छ।

जीनको दृष्टिकोण विकासवाद बुझ्ने एउटा शक्तिशाली तरिका हो। तर जीवको सम्पूर्ण जीवनलाई बुझ्न जनसङ्ख्या, वातावरण, पारिस्थितिक प्रणाली र सामाजिक व्यवहारका पक्ष पनि अध्ययन गर्नुपर्छ।

८. विकासवादी रूपमा स्थिर रणनीति (Evolutionarily Stable Strategy)

पुस्तकमा विकासवादी खेल सिद्धान्तसँग सम्बन्धित विचारहरू पनि महत्त्वपूर्ण छन्। कुनै व्यवहार वा रणनीति वातावरणमा सफल भएर जनसङ्ख्यामा फैलिएको छ भने त्यसलाई अन्य रणनीतिले सजिलै विस्थापित गर्न नसक्ने अवस्था विकासवादी रूपमा स्थिर हुन सक्छ।

उदाहरणका लागि, कुनै जनावरको समूहमा आक्रामक व्यवहारले केही अवस्थामा लाभ दिन सक्छ। तर अत्यधिक आक्रामक व्यवहारले चोटपटक, ऊर्जा खर्च र प्रजनन अवसर गुमाउने जोखिम पनि बढाउन सक्छ।

त्यसैले सधैँ आक्रामक हुनु वा सधैँ पछि हट्नु नै सर्वोत्तम रणनीति नहुन सक्छ। परिस्थितिअनुसार फरक व्यवहारको मिश्रण विकासवादी रूपमा टिकाउ हुन सक्छ।

यस अवधारणाले प्रकृतिमा देखिने व्यवहारलाई केवल बलियो र कमजोरबीचको संघर्षका रूपमा नहेरी रणनीतिहरूबीचको सम्बन्धका रूपमा बुझ्न सहयोग गर्छ।

९. मेम (Meme): विचार र संस्कृतिको प्रसार (Memes and Cultural Evolution)

डकिन्सले Meme भन्ने शब्द पनि लोकप्रिय बनाएका छन्। यहाँ मेम भन्नाले इन्टरनेटमा फैलिने रमाइला तस्बिर मात्र होइन, मानिसबाट मानिसमा नक्कल, सिकाइ वा सञ्चारमार्फत फैलिने सांस्कृतिक जानकारीलाई बुझिन्छ।

गीत, विचार, भनाइ, धार्मिक परम्परा, फेसन, कथा र व्यवहारका शैलीहरू मानिसबीच फैलिन सक्छन्। केही विचार धेरै मानिसले दोहोर्‍याउने भएकाले व्यापक हुन्छन्, जबकि अरू हराउँदै जान्छन्।

यस अर्थमा सांस्कृतिक प्रसार र जैविक विकासबीच केही समानता देखाउन सकिन्छ। दुवै अवस्थामा जानकारीको प्रतिलिपि बन्ने र फैलिने प्रक्रिया हुन्छ। तर जैविक जीन र सांस्कृतिक मेम एउटै वस्तु होइनन्; तिनको प्रसार र परिवर्तन हुने प्रक्रिया पनि फरक छन्।

यो अवधारणाले समाजमा विचारहरू कसरी फैलिन्छन् भन्ने प्रश्नमा नयाँ दृष्टिकोण दिन्छ।

१०. जीनको सिद्धान्तले मानिसको नैतिकता निर्धारण गर्छ? (Does Biology Determine Morality?)

पुस्तकलाई गलत तरिकाले बुझ्दा मानिस जन्मजात स्वार्थी हुन्छन् र सहयोग वा नैतिकताको कुनै वास्तविक अर्थ छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। तर त्यो पुस्तकको विकासवादी व्याख्याबाट अनिवार्य रूपमा निस्कने निष्कर्ष होइन।

प्राकृतिक छनोटले केही व्यवहार कसरी विकसित भए भन्ने व्याख्या गर्न सक्छ। तर कुनै व्यवहार नैतिक रूपमा राम्रो हो कि नराम्रो भन्ने प्रश्न अलग हो।

उदाहरणका लागि, प्रतिस्पर्धा प्राकृतिक संसारमा देखिन्छ भन्दैमा मानिसले सधैँ अरूलाई हराउनुपर्छ भन्ने हुँदैन। त्यस्तै, कुनै व्यवहारको विकासवादी आधार छ भन्दैमा त्यो व्यवहारलाई नैतिक रूपमा उचित ठहर गर्न मिल्दैन।

मानिसले सहानुभूति, न्याय, सहयोग र जिम्मेवारीजस्ता मूल्यहरूलाई सचेत रूपमा अपनाउन सक्छ। हामीमा केही जैविक प्रवृत्ति भए पनि ती प्रवृत्तिलाई कसरी व्यक्त गर्ने भन्नेमा शिक्षा, संस्कृति, संस्था र व्यक्तिगत निर्णयले भूमिका खेल्छन्।

मुख्य सन्देश: प्रकृतिले कुनै व्यवहार कसरी विकसित हुन सक्छ भनेर बुझाउन सक्छ; तर हामीले कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने नैतिक निर्णय छुट्टै प्रश्न हो।

११. पुस्तकका प्रमुख विचारहरू (Key Lessons)

१. जीनको दृष्टिकोण (Gene-Centred View): विकासवादलाई बुझ्न जीनको प्रतिलिपि अर्को पुस्तामा कसरी फैलिन्छ भन्ने प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

२. प्राकृतिक छनोट (Natural Selection): वंशानुगत विशेषताले बाँच्ने र प्रजनन गर्ने सफलतामा प्रभाव पार्दा ती विशेषता पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छन्।

३. जीनको स्वार्थ (The Selfish Gene): ‘स्वार्थी’ शब्द जीनमा चेतना वा नैतिक स्वार्थ छ भन्ने अर्थमा होइन, प्राकृतिक छनोटको परिणाम बुझाउन प्रयोग गरिएको हो।

४. नातागत छनोट (Kin Selection): केही अवस्थामा नातेदारलाई सहयोग गर्ने व्यवहार साझा जीनको प्रसारसँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

५. पारस्परिक सहयोग (Reciprocal Altruism): नातेदार नभएका जीवबीच पनि सहयोग विकासवादी रूपमा लाभदायक हुन सक्छ।

६. सहयोग र प्रतिस्पर्धा (Cooperation and Competition): प्राकृतिक संसारमा दुवै प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण छन्; कुन व्यवहार सफल हुन्छ भन्ने कुरा परिस्थितिमा निर्भर गर्छ।

७. सांस्कृतिक प्रसार (Cultural Evolution): विचार र व्यवहार मानिसबीच सिकाइ तथा नक्कलबाट फैलिन सक्छन्।

८. जैविक व्याख्या र नैतिकता फरक हुन् (Biology and Morality): कुनै व्यवहार किन विकसित भयो भन्ने प्रश्न र हामीले कस्तो व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न एउटै होइनन्।

निष्कर्ष (Conclusion)

The Selfish Gene ले विकासवादलाई बुझ्ने हाम्रो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने प्रयास गर्छ। यसले जीवलाई मात्र केन्द्रमा राख्नुको सट्टा जीनको प्रतिलिपि पुस्तौँसम्म फैलिने प्रक्रियालाई ध्यान दिन्छ।

पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान भनेको स्वार्थजस्तो देखिने प्राकृतिक प्रक्रियाबाट पनि सहयोग, नातेदारको हेरचाह र सामाजिक व्यवहार कसरी विकसित हुन सक्छन् भन्ने प्रश्नमा गहिरो विचार प्रस्तुत गर्नु हो।

तर जीनको दृष्टिकोणलाई मानिसको सम्पूर्ण जीवन, प्रेम, नैतिकता वा सामाजिक सम्बन्धको एकमात्र व्याख्या ठान्नु हुँदैन। मानिस जैविक जीव मात्र होइन; ऊ सामाजिक, सांस्कृतिक र नैतिक संसारमा पनि बाँचिरहेको हुन्छ।

अन्तिम विचार: जीनको दृष्टिकोणबाट विकासवाद बुझ्नु भनेको मानिसले स्वार्थी भएर बाँच्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु प्रकृतिमा जीवन, प्रतिस्पर्धा र सहयोग कसरी विकसित भए भन्ने कुरा वैज्ञानिक रूपमा बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयास हो।