हिउँदमा पनि असुरक्षित राजमार्ग: सुक्खा पहिरोको भूगर्भिक यथार्थ

हिउँदमा पनि असुरक्षित राजमार्ग: सुक्खा पहिरोको भूगर्भिक यथार्थ

नेपालको परिवेशमा एक प्राविधिक विश्लेषण

१. परिचय

नेपालको भौगोलिक बनावट, जटिल भूगर्भिक अवस्था र कमजोर चट्टानी संरचनाका कारण राजमार्ग निर्माण तथा सञ्चालनमा पहिरो प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको छ। विशेषगरी वर्षायाममा हुने पानीजन्य पहिरोबारे धेरै चर्चा हुने गरे पनि हिउँद तथा सुक्खा मौसममा जाने पहिरो (Dry Landslide) पनि नेपालको सडक सुरक्षाका लागि उत्तिकै गम्भीर समस्या हो।

राजमार्गको माथिल्लो भागबाट चट्टानका टुक्रा खस्नु, कमजोर चट्टानी तह छुट्टिएर झर्नु, ठूला ढिस्का खस्नु वा सडकको माथिल्लो भिर अचानक भत्किनुलाई सामान्यतया सुक्खा पहिरोको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यस्तो पहिरोमा वर्षाको पानी तत्कालीन मुख्य कारण नहुन सक्छ। चट्टानको प्राकृतिक कमजोर अवस्था, भूगर्भिक संरचना, गुरुत्वाकर्षण, तापक्रमको उतारचढाव र मानवीय गतिविधिले यसको जोखिम बढाउन सक्छन्।

नेपालका पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रका राजमार्गहरूमा यस्तो समस्या विशेष रूपमा देखिन्छ। पृथ्वी राजमार्ग, नारायणगढ–मुग्लिन सडक, सिद्धार्थ राजमार्ग, मध्यपहाडी राजमार्ग तथा कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी सडकहरूमा चट्टान खस्ने र सडक माथिबाट ढिस्का झर्ने जोखिमलाई सडक व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा लिनुपर्छ।

२. सुक्खा पहिरोका प्रमुख कारणहरू

२.१ कमजोर भूगर्भिक संरचना (Weak Geological Conditions)

नेपालका पहाडी क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका चट्टान पाइन्छन्। विशेषगरी Shale, Slate, Phyllite, Schist तथा अत्यधिक Jointed र Weathered Rock Mass भएका क्षेत्रमा चट्टानको स्थिरता कमजोर हुन सक्छ।

चट्टानभित्र रहेका Joint, Bedding Plane, Fault र Shear Zone ले प्राकृतिक कमजोर सतहको काम गर्छन्। यी सतहहरू सडकको भिरतर्फ अनुकूल दिशामा झुकेका छन् भने चट्टानका ठूला भागहरू छुट्टिएर खस्न सक्छन्।

२.२ चट्टानको अपक्षय (Weathering)

लामो समयसम्म तापक्रम, हावा, पानी तथा अन्य प्राकृतिक प्रक्रियाको प्रभावले चट्टान कमजोर हुँदै जान्छ।

विशेषगरी:

- अत्यधिक Weathered Rock मा चट्टानका टुक्राहरू सजिलै छुट्टिन्छन्।

- कमजोर Shale तथा Phyllite मा पातला तहहरू छुट्टिएर खस्न सक्छन्।

- चट्टानका Joint तथा Fracture फराकिलो हुँदै जाँदा Rockfall को सम्भावना बढ्छ।

२.३ तापक्रमको उतारचढाव (Temperature Variation)

दिन र रातको तापक्रममा हुने परिवर्तनले चट्टानमा विस्तार र खुम्चिने प्रक्रिया दोहोरिन्छ। यसले चट्टानमा रहेका साना चिरा विस्तार गर्न सक्छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा जम्ने र पग्लिने प्रक्रिया (Freeze–Thaw Action) ले पनि चट्टान फुट्ने र टुक्रिने सम्भावना बढाउँछ।

२.४ सडक निर्माणका क्रममा हुने कटान (Unplanned Road Cutting)

नेपालका धेरै पहाडी राजमार्गहरूमा सडक चौडा गर्ने वा नयाँ सडक निर्माण गर्ने क्रममा आवश्यक भूगर्भिक तथा भू-प्राविधिक अध्ययनबिना भिर काट्ने गरिएको पाइन्छ।

यसबाट:

- प्राकृतिक चट्टानी सन्तुलन बिग्रिन्छ।

- चट्टानको कमजोर तह खुला हुन्छ।

- Joint र Discontinuity भएका भागहरू अस्थिर हुन्छन्।

- अत्यधिक ठाडो Cutting ले Rockfall तथा Slope Failure को जोखिम बढाउँछ।

२.५ गुरुत्वाकर्षण र चट्टानको अस्थिरता

चट्टान तथा माटोको ढिस्कोमा गुरुत्वाकर्षण बल निरन्तर क्रियाशील हुन्छ। चट्टानको तौल, ढलानको कोण, Joint को अवस्था र चट्टानको बलबीच सन्तुलन बिग्रिएपछि चट्टान खस्न सक्छ।

२.६ मानवीय गतिविधि र कम्पन

सडकमा हुने Heavy Vehicle Movement, Blasting, Excavation र अन्य निर्माण गतिविधिले पहिले नै कमजोर अवस्थामा रहेका चट्टानहरूलाई थप अस्थिर बनाउन सक्छन्।

यसका अतिरिक्त सडक माथिको अनियन्त्रित निर्माण, वन विनाश तथा भिरमा हुने अनावश्यक उत्खननले पनि जोखिम बढाउन सक्छ।

३. सुक्खा पहिरोका प्रमुख प्रकार तथा Failure Mechanism

भूगर्भिक अवस्था र चट्टानको बनावटअनुसार राजमार्गमा विभिन्न प्रकारका सुक्खा पहिरो देखिन्छन्।

१. Rockfall (चट्टान खस्ने)

Jointed तथा Fractured Rock Mass बाट चट्टानका टुक्रा वा ठूला Block छुट्टिएर सडकमा खस्ने प्रक्रिया।

२. Planar Failure (तहगत चिप्लिने)

चट्टानका Bedding Plane वा Joint सडकको भिरतर्फ निस्कने अवस्थामा रहेमा ती सतहमा चट्टान चिप्लिएर खस्न सक्छ।

३. Wedge Failure (दुई चिराको बीचबाट खस्ने)

दुई वा दुईभन्दा बढी Joint Set एकआपसमा काटिँदा बनेको चट्टानी भाग अस्थिर भएर खस्ने प्रक्रिया।

४. Toppling Failure (चट्टान पल्टिने)

ठाडो वा ढल्किएका Joint भएका चट्टानका Block आफ्नो आधारबाट अगाडि पल्टिएर खस्ने प्रक्रिया।

५. Dry Debris Slide (सुक्खा माटो तथा ढिस्को खस्ने)

कमजोर माटो, Colluvium तथा चट्टानका टुक्राहरू भएको ढिस्को सुक्खा अवस्थामा पनि गुरुत्वाकर्षणका कारण तल सर्ने वा खस्ने प्रक्रिया।

४. नेपालका राजमार्गमा सुक्खा पहिरोको जोखिम

नेपालको हिमालय क्षेत्र भूगर्भिक रूपमा अत्यन्त सक्रिय र जटिल छ। यहाँका चट्टानहरूमा विभिन्न प्रकारका Discontinuities, Faults, Folds र Shear Zones पाइन्छन्।

विशेषगरी मध्यपहाडी क्षेत्रमा पाइने कमजोर मेटामर्फिक चट्टान, जस्तै Phyllite, Slate र Schist, तथा अत्यधिक Jointed Quartzite र अन्य चट्टानी संरचनामा Rockfall को जोखिम रहन्छ।

नेपालमा निम्न अवस्थाले जोखिम थप बढाउँछन्:

- सडक निर्माणका क्रममा प्राकृतिक भिरको अत्यधिक कटान।

- चट्टानको संरचना र Discontinuity Orientation को अध्ययन नगरी Cutting गर्नु।

- सडक विस्तार गर्दा पुराना चट्टानी सतहलाई थप अस्थिर बनाउनु।

- भिरमा रहेका Loose Rock Block हटाउने र नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था नहुनु।

- भूकम्पपछि चट्टानमा बनेका नयाँ चिरा र कमजोर सतहको समयमै पहिचान नहुनु।

- नियमित Geological Inspection तथा Maintenance को अभाव।

५. सुक्खा पहिरो नियन्त्रण तथा समाधानका उपायहरू

सुक्खा पहिरो नियन्त्रणका लागि केवल पहिरो खसेपछि सडक सफा गर्नेभन्दा पनि पहिरोको सम्भावित स्रोत पहिचान गरी पहिल्यै रोकथामका उपाय अपनाउनु आवश्यक छ।

५.१ विस्तृत भूगर्भिक अध्ययन (Engineering Geological Mapping)

सडक निर्माण वा विस्तार गर्नुअघि विस्तृत Engineering Geological Mapping गर्नुपर्छ।

यसअन्तर्गत:

- Rock Type तथा Weathering Grade पहिचान गर्ने।

- Joint Orientation, Spacing, Persistence र Aperture मापन गर्ने।

- Bedding, Fault तथा Shear Zone पहिचान गर्ने।

- सम्भावित Rockfall Source Area पहिचान गर्ने।

- Slope Failure Mechanism विश्लेषण गर्ने।

विशेषगरी Discontinuity Orientation र Slope Orientation बीचको सम्बन्ध अध्ययन गरी Planar, Wedge तथा Toppling Failure को सम्भावना मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

५.२ Geotechnical Investigation तथा Slope Stability Analysis

कमजोर तथा जोखिमयुक्त सडक भिरहरूको स्थिरता मूल्याङ्कन गर्न आवश्यकताअनुसार Geotechnical Investigation गर्नुपर्छ।

यसका लागि:

- Geological Mapping

- Rock Mass Classification (RMR, Q तथा GSI)

- Scanline Survey तथा Discontinuity Analysis

- Laboratory Testing (UCS, Point Load Test आदि)

- Rock Slope Kinematic Analysis

- Limit Equilibrium Analysis

- Numerical Modelling (आवश्यकताअनुसार)

प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यसबाट पहिरोको सम्भावित Failure Mechanism, जोखिमको स्तर र आवश्यक Stabilization Measures निर्धारण गर्न सकिन्छ।

५.३ Slope Geometry सुधार

अत्यधिक ठाडो र अस्थिर भिरहरूलाई उपयुक्त ढलानमा काटेर स्थिरता बढाउन सकिन्छ।

- अत्यधिक ठाडो Cutting कम गर्ने।

- आवश्यकताअनुसार Benching गर्ने।

- कमजोर चट्टानी तहहरू हटाउने।

- Loose तथा Potentially Unstable Rock Block हटाउने।

- Slope Height र Geometry लाई भूगर्भिक अवस्थाअनुसार निर्धारण गर्ने।

तर सबै स्थानमा एउटै Slope Angle लागू गर्नु उपयुक्त हुँदैन। चट्टानको प्रकार, Discontinuity Orientation, Weathering र Slope Height का आधारमा डिजाइन गर्नुपर्छ।

५.४ Rockfall Protection System

Rockfall को जोखिम भएका सडक खण्डमा उपयुक्त Protection System निर्माण गर्नुपर्छ।

मुख्य उपायहरू:

- Rock Bolting: अस्थिर चट्टानी Block लाई स्थिर चट्टानसँग जोडेर सुरक्षित बनाउने।

- Wire Mesh: साना तथा मध्यम आकारका चट्टान खस्नबाट नियन्त्रण गर्ने।

- Rockfall Barrier: खस्ने चट्टानलाई सडकसम्म पुग्न नदिने।

- Shotcrete: उपयुक्त चट्टानी सतहमा सतही विखण्डन कम गर्न प्रयोग गर्ने।

- Catch Ditch: खसेका चट्टानहरू सडकमा पुग्नुअघि संकलन गर्ने।

- Scaling: अस्थिर र खुकुला चट्टानहरूलाई नियन्त्रित रूपमा हटाउने।

यी उपायहरू स्थानीय भूगर्भिक अवस्था र Rockfall Energy Analysis का आधारमा छनोट गर्नुपर्छ।

५.५ Drainage Management

सुक्खा पहिरोमा पनि पानीको भूमिका पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन। विशेषगरी Joint तथा Fracture भित्र रहेको पानी, भूमिगत पानीको बहाव र वर्षायाममा हुने Infiltration ले चट्टानको स्थिरता घटाउन सक्छ।

त्यसैले:

- Catch Drain निर्माण गर्ने।

- Surface Drainage व्यवस्थित गर्ने।

- आवश्यक स्थानमा Horizontal Drain Hole राख्ने।

- सडकको माथिल्लो भागबाट आउने पानीलाई सुरक्षित रूपमा निकास गर्ने।

- Drainage Blockage नियमित रूपमा हटाउने।

५.६ Bioengineering Measures

माटो तथा सतही रूपमा कमजोर भएका भिरहरूमा उपयुक्त वनस्पति र Bioengineering प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

यसमा स्थानीय प्रजातिका घाँस, झाडी तथा उपयुक्त रूख रोप्ने, Brush Layering, Live Check Dam र अन्य जैविक प्रविधि अपनाउन सकिन्छ।

तर ठूलो Rockfall वा गहिरो चट्टानी Failure नियन्त्रणका लागि Bioengineering मात्र पर्याप्त हुँदैन।

५.७ नियमित अनुगमन तथा जोखिम व्यवस्थापन

राजमार्गमा जोखिमयुक्त स्थानको नियमित निरीक्षण गर्नुपर्छ।

- वर्षायामअघि र हिउँदमा Geological Inspection गर्ने।

- नयाँ चिरा, Rock Block Movement तथा ढिस्कोको अवस्था अनुगमन गर्ने।

- जोखिमयुक्त स्थानमा Warning Sign र Safety Barrier राख्ने।

- आवश्यक स्थानमा Rockfall Monitoring System जडान गर्ने।

- जोखिम उच्च भएको अवस्थामा अस्थायी रूपमा सडक बन्द गर्ने व्यवस्था मिलाउने।

६. नेपालमा समाधान कार्यान्वयनका प्रमुख चुनौतीहरू

नेपालमा पहिरो नियन्त्रणका प्रविधि र प्राविधिक ज्ञान उपलब्ध भए पनि तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा विभिन्न चुनौती छन्।

१. बजेटको अभाव: सडक निर्माणमा प्राथमिकता दिइए पनि दीर्घकालीन Slope Stabilization तथा Maintenance मा पर्याप्त बजेट विनियोजन नहुनु।

२. अध्ययनबिना निर्माण: विस्तृत Geological तथा Geotechnical Investigation नगरी सडक काट्ने प्रवृत्ति।

३. प्राविधिक समन्वयको कमी: Engineering Geologist, Geotechnical Engineer, Civil Engineer तथा Construction Team बीच पर्याप्त समन्वय नहुनु।

४. गुणस्तर नियन्त्रणको अभाव: निर्माणका क्रममा स्वीकृत डिजाइन र प्राविधिक मापदण्डको पालना नहुनु।

५. दीर्घकालीन अनुगमनको कमी: निर्माण सम्पन्न भएपछि पनि जोखिमयुक्त भिरहरूको नियमित अनुगमन नहुनु।

७. अबको बाटो: Reactive होइन, Proactive Approach

नेपालमा पहिरो व्यवस्थापनको परम्परागत अभ्यास प्रायः पहिरो गएपछि सडक खोल्ने र क्षति मर्मत गर्नेमा केन्द्रित छ। तर दीर्घकालीन समाधानका लागि यस्तो Reactive Approach मात्र पर्याप्त हुँदैन।

अब सडक निर्माण तथा व्यवस्थापनमा निम्न कार्यप्रणाली अपनाउनु आवश्यक छ।

Risk-Based Road Slope Management

१. Identification: Geological Mapping र Hazard Inventory मार्फत जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गर्ने।

२. Investigation: आवश्यकताअनुसार Geotechnical Investigation, Geophysical Survey तथा Laboratory Testing गर्ने।

३. Analysis: Failure Mechanism, Rockfall Trajectory तथा Slope Stability Analysis गर्ने।

४. Design: Site-specific Engineering तथा Bioengineering Solutions तयार गर्ने।

५. Implementation: गुणस्तरीय निर्माण र प्रभावकारी Supervision सुनिश्चित गर्ने।

६. Monitoring and Maintenance: नियमित निरीक्षण, जोखिम अनुगमन र समयमै मर्मत गर्ने।

यसका अतिरिक्त सडक विभाग तथा स्थानीय तहले जोखिमयुक्त सडक खण्डहरूको प्राथमिकताका आधारमा सूची तयार गरी दीर्घकालीन Slope Risk Management Plan बनाउनुपर्छ।

८. निष्कर्ष

नेपालमा राजमार्गमा हुने सुक्खा पहिरो केवल मौसमी समस्या होइन। यो मुख्यतः भूगर्भिक अवस्था, चट्टानको संरचना, प्राकृतिक अपक्षय, गुरुत्वाकर्षण तथा मानवीय गतिविधिको संयुक्त परिणाम हो।

विशेषगरी कमजोर र Jointed Rock Mass भएका पहाडी सडकहरूमा सुक्खा मौसममा पनि अचानक Rockfall तथा Slope Failure हुन सक्छ। त्यसैले पहिरो नियन्त्रणका लागि केवल सडक निर्माण वा पहिरो गएपछि मर्मत गर्ने अभ्यासबाट माथि उठ्न आवश्यक छ।

सुरक्षित र दिगो राजमार्ग निर्माणका लागि Engineering Geological Investigation, Geotechnical Assessment, Appropriate Slope Design, Rockfall Protection र नियमित Monitoring लाई सडक आयोजनाको अभिन्न अङ्ग बनाउनुपर्छ।

अन्ततः सडक निर्माणको सफलता सडकको लम्बाइ, चौडाइ र कालोपत्रेको गुणस्तरले मात्र निर्धारण गर्दैन। सडक वरिपरिको प्राकृतिक भूगर्भिक अवस्था बुझेर त्यससँग अनुकूल हुने गरी निर्माण र व्यवस्थापन गर्न सक्नु नै दिगो सडक पूर्वाधारको वास्तविक आधार हो।

"पहिरो गएपछि सडक खोल्नु व्यवस्थापन हो, तर पहिरो जानुअघि जोखिम पहिचान गरी नियन्त्रण गर्नु नै वैज्ञानिक र दिगो सडक व्यवस्थापन हो।"

---

सन्दर्भ सामग्री तथा थप अध्ययन

१. Department of Roads: Guide to Road Slope Protection Works।

२. A Participatory Approach to Determine the Use of Road Cut Slope Design Guidelines in Nepal (2025)।

३. Rockfall Susceptibility along Pasang Lhamu and Galchhi–Rasuwagadhi Highways, Nepal।

४. Policy Lessons for Sustainable Roadside Slope Management in Mountainous Regions: A Case Study of Nepal (2026)।

५. Roads and Landslides in Nepal: How Development Affects Environmental Risk।

प्राविधिक टिप्पणी

यहाँ 'सुक्खा पहिरो' भन्नाले मुख्यतः सुक्खा अवस्थामा हुने Rockfall, Rock Slide तथा Dry Debris Slide लाई समेटिएको छ। सबै पहिरो सुक्खा मौसममै उत्पन्न हुन्छन् भन्ने अर्थ होइन। कतिपय अवस्थामा वर्षायाममा कमजोर भएको चट्टान वा ढिस्को हिउँदमा पनि खस्न सक्छ।